Verkiezing vervanger voor afzwaaiende VN-chef Guterres verloopt stroef

Geen witte rook, wel uitgelekte uitslagen. Achter gesloten deuren wordt in New York een opvolger gezocht voor VN-baas António Guterres, die op 1 januari 2027 na twee termijn afzwaait. Dit keer ontbreekt iets wat er bij eerdere verkiezingen altijd al vroeg was: een duidelijke favoriet.

Officieel benoemen de 193 VN-leden de nieuwe secretaris-generaal. Regeringsleiders en ministers uit die landen zijn deze week in New York voor de jaarlijkse top en in de wandelgangen wordt druk gespeculeerd.

De keuze wordt voorgekookt in de Veiligheidsraad. Daar zijn inmiddels drie stemrondes geweest, waarin leden kunnen kiezen uit goedkeuring, afkeuring of geen mening. De geheime stemrondes lijken op een pauselijk conclaaf, met als verschil dat de uitslagen vrijwel altijd uitlekken. Maar omdat er anoniem wordt gestemd, blijft het stemgedrag van de afzonderlijke leden in nevelen gehuld.

Oud-VN-medewerker Daniel Safran-Hon wist de uitslag van de eerste ronde als eerste. Hij is nu adviseur van het Internationaal Vredesinstituut, een denktank. "De race is spannender dan ooit", vindt hij.

Voormalig VN-handelschef Rebecca Grynspan uit Costa Rica kreeg in de eerste ronde nipt de meeste stemmen. Guterres en zijn voorgangers Ban Ki-moon en Kofi Annan waren al in de eerste stemronde favoriet en wonnen uiteindelijk ook. Maar nu zijn de kaarten nog allerminst geschud.

Grynspan kreeg vrijdag bij een derde stemming net het benodigde minimum van negen stemmen. In de tweede ronde was ze nog gepasseerd door Carolyn Rodrigues-Birkett, de VN-ambassadeur van Guyana, die haar nu met acht stemmen op de voet volgt.

Ook de Argentijn Rafael Grossi gooide aanvankelijk hoge ogen, maar lijkt met vijf stemmen voor en acht tegen uitgespeeld. Rusland keurde de baas van het VN-atoomagentschap ook openlijk af. En Michelle Bachelet, de eerste vrouwelijke president van Chili en voormalig VN-mensenrechtencommissaris, is zelf al uit de race gestapt. Er zijn nog zeven kandidaten over.

Het lijkt erop dat kandidaten hun Wikipedia-pagina's hebben laten oppoetsen. VN-watchers van PassBlue(opent in nieuw venster) ontdekten dat de Ecuadoraanse oud-voorzitter van de Algemene Vergadering van de VN in een nieuwe passage opvallend werd geprezen. Smetten werden juist weggepoetst: bij een oud-president van Senegal werden "ondemocratische manoeuvres", "repressie" en een "couppoging" in mildere woorden omschreven.

De koploper kreeg vooral te maken met aanvallen. Op de pagina van Grynspan werd binnen twee weken zeventien keer een kopje 'controverses' toegevoegd en weer verwijderd. Nieuwe Wikipedia-gebruikers probeerden een slecht onderbouwd gerucht in haar biografie te krijgen, maar moderatoren grepen in.

De twee koplopers komen allebei uit Latijns-Amerika. Dat continent is officieus aan de beurt, al zijn ook Afrikaanse kandidaten nog in de race.

Volgens Safran-Hon moeten Latijns-Amerikaanse landen zich snel verenigen rond één kandidaat. "Hun officieuze toerbeurt is niet in steen gehouwen." Houdt de onzekerheid aan, dan melden zich nieuwe kandidaten.

Daarnaast klinkt luid de roep om een vrouw. China zou "graag een vrouw zien", voor het Verenigd Koninkrijk is het een prioriteit en ook de niet-permanente leden van de Veiligheidsraad dringen erop aan. Hun stem telt even zwaar als die van de permanente leden, al hebben ze geen vetorecht.

Volgens minister Berendsen, ook op de VN-top, zou het "heel mooi zijn" als een vrouw wint. "De kwaliteit staat voorop, maar er zijn genoeg vrouwen met de kwaliteiten om een goede secretaris-generaal te zijn."

In 80 jaar is de VN nog nooit door een vrouw geleid. "Hoe kunnen we bedrijven de les lezen over glazen plafonds en dat zelf in stand houden?", vraagt Sarah Hendriks zich af. De Canadese met Nederlandse wortels is beleidsdirecteur van de VN-vrouwenorganisatie. "Deze verkiezing is een lakmoesproef of dit instituut, dat altijd heeft gestreden voor gendergelijkheid, de daad bij het woord voegt."

De politieke emancipatie van vrouwen stagneert. In 54 VN-lidstaten is het aantal vrouwen in het parlement zelfs gedaald, blijkt uit onderzoek van de VN en het World Economic Forum. Ook het aantal vrouwen in regeringen nam in twee jaar af.

"In het huidige tempo duurt het 171 jaar om gendergelijkheid te bereiken", berekent Hendriks. Vrouwelijk leiderschap heeft volgens haar forse voordelen. "Als vrouwen aan de top staan, volgen vrede en economische voorspoed. Dat blijkt uit de data."

Sleept de verkiezing te lang, dan kan de maandelijks wisselende voorzitter van de Veiligheidsraad - nu Frankrijk, volgende maand Griekenland - besluiten de permanente leden gekleurde stembriefjes te geven. Dan wordt duidelijk welke kandidaten zij steunen of afkeuren en kunnen kandidaten hun conclusies trekken.

Eén ding is volgens Safran-Hon zeker: "Het is de eerste keer dat er in deze fase nog geen overtuigende koploper is."