Bulla biskupa Stefana odkryta na wyspie Lukovac. Rzadki zabytek z Chorwacji

• Zabytek jest niewielki – ma ok. 22 na 19 mm i rozmiarem przypomina monetę pięciogroszową.
• Na pieczęci widnieje imię STEPHANVS oraz skrót EPISC, oznaczający biskupa.
• Archeolodzy nie ustalili jeszcze, z którą diecezją był związany biskup Stefan.

Polscy i chorwaccy badacze prowadzą wykopaliska na Lukovacu od 2019 r. Pracami kierują prof. Fabian Welc z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (UKSW) oraz dr Ana Konestra z Instytutu Archeologii w Zagrzebiu. Wyspa leży w pobliżu popularnej turystycznie wyspy Rab.

Podczas prac wykopaliskowych na tej niewielkiej, bezludnej wysepce polsko-chorwacki zespół badaczy dokonał wyjątkowego odkrycia. Natrafiono na ołowianą pieczęć (bullę) należącą do biskupa Stefana, datowaną wstępnie na VI–VII wiek.

Co przedstawia bulla z wyspy Lukovac?

Ołowiana pieczęć ma niewielkie rozmiary. Jej front zdobi napis STEPHANVS umieszczony w trzech wierszach. Na drugiej stronie znajduje się skrót EPISC, pochodzący od łacińskiego słowa episcopus, czyli biskup. Przez środek ołowianego krążka biegnie kanalik, przez który niegdyś przewleczony był sznur mocujący pieczęć do dokumentu.

Choć słowo "bulla" kojarzy się dziś przede wszystkim z dekretami papieskimi, w późnym antyku i wczesnym średniowieczu służyła ona jako powszechne zabezpieczenie urzędowej korespondencji. Zamykała list lub akt prawny i potwierdzała tożsamość nadawcy.

– Sznur przewlekano przez ołowiany krążek, a następnie zaciskano ołów specjalnymi szczypcami. Po takim zabezpieczeniu nie można było otworzyć przesyłki bez pozostawienia śladów – wyjaśnia prof. Fabian Welc.

Wyjątkowy kontekst i łaciński napis

Ogromną wartością odkrycia jest jego precyzyjny kontekst archeologiczny. Wiele znanych dziś dawnych pieczęci trafiło do muzeów i kolekcji z rynku antykwarycznego – bez wiedzy o tym, gdzie i w jakiej warstwie ziemi spoczywały. W przypadku bulli biskupa Stefana badacze dysponują dokładnymi danymi stratygraficznymi, co pozwala powiązać konkretną postać z materialnymi pozostałościami osady na przełomie starożytności i średniowiecza.

Skalista wysepka schronieniem ówczesnych elit

Lukovac to dzisiaj surowa, bezludna skała. Badania prowadzone tam od 2019 r. w ramach projektu Chorwackiej Fundacji Nauki dowodzą jednak, że w VI–VIII wieku tętniło tu życie. Odkryto tam dobrze ufortyfikowaną osadę z wczesnochrześcijańskim kościołem oraz cysterną na wodę.