Zirvedeki bağımlılığa karşı öncü adım

İnsanlık, yaklaşık 300 bin yıl boyunca gözle görülür büyük bir değişim yaşamadan, doğanın ritmine tabi bir avcı-toplayıcı olarak varlığını sürdürdü. Ancak yaklaşık 11 bin 700 yıl önce, son buzul çağının sona ermesiyle birlikte her şey kökten değişti. Deyim yerindeyse, 300 bin yıldır neredeyse yerinde sayan insanoğlu, son 10 bin yılda adeta uçuşa geçti.

Buzul çağının ardından insanların avcı-toplayıcı kimliklerini bir kenara bırakıp tarımla uğraşmaya başlaması, beraberinde yerleşik hayatı getirdi. Yerleşik hayata geçilmesiyle birlikte insanlar ilk kez kalabalık topluluklar halinde aynı coğrafyada bir arada yaşamaya başladı. Bu fiziksel yakınlık, zihinsel bir sıçramayı da beraberinde getirdi. Paylaşılan her fikir yeni düşünceleri, yeni düşünceler ise çığır açan buluşları doğurdu. İnsanlar ne kadar bir araya geldiyse kolektif akıl da o derece büyüdü; her yeni buluş, bir sonrakini tetikleyen devasa bir zincir reaksiyonuna dönüştü. Yaklaşık 300 yıl önce gerçekleşen Sanayi Devrimi ile bu teknolojik ivme zirveye ulaştı. Günümüzde ise teknolojik gelişme öylesine kontrolsüz ve baş döndürücü bir hıza erişti ki, sosyologlar artık insanlığın 50 yıl sonra nasıl bir dünyada yaşayacağını dahi öngöremez hale geldi.

Bugün sosyal medyayı, insanoğlunun yerleşik hayata geçtikten sonra kurduğu o ilk fikir alışverişi meydanlarına benzetmek mümkün. Dünyanın dört bir yanından milyarlarca insan, tıpkı antik çağ kentlerindeki pazar yerleri gibi dijital platformlarda buluşuyor, paylaşıyor ve etkileşime giriyor. Ancak tarih bize gösteriyor ki bu meydanlar ve pazar yerleri yalnızca bilginin ve ticaretin değil, aynı zamanda kulaktan kulağa yayılan dedikodunun, manipülasyonun ve kalabalıkları kışkırtan dezenformasyonun da ilk yeşerdiği alanlardı. Bugünün dijital pazar yerleri olan sosyal medya platformları da kontrolsüz kaldıkları takdirde tam olarak böyle bir risk barındırıyor.

ÇİFT TARAFI KESKİN BİR KILIÇ

Mesele, teknolojinin doğası gereği nasıl ve ne amaçla kullanıldığıyla doğrudan ilgili. Tıpkı atomun parçalanmasının bir yanda temiz bir enerji kaynağı yaratırken diğer yanda Hiroşima ve Nagazaki'de yüz binlerce insanın hayatını karartan yıkıcı bir bombaya dönüşebilmesi gibi... Sosyal medya da tam anlamıyla çift tarafı keskin bir kılıç. İnsanlığın gelişimi ve bilgi paylaşımı adına büyük bir sinerji oluşturabileceği gibi dezenformasyon, toplumsal kutuplaşma, itibar suikastları ve dijital bağımlılık aracılığıyla toplumların temel değerlerini tahrip de edebiliyor.

İnsanlığın binlerce yıllık gelişim serüveninde ulaştığı bu son aşama; teknolojinin sunduğu sinerjiyle yol açabileceği toplumsal yıkım arasındaki o ince çizgide şekilleniyor. Geleceği belirleyecek olan ise teknolojinin kendisi değil, insanoğlunun bu kontrolsüz gücü ne kadar sorumlulukla yönetebileceği olacak.

Sosyal medya platformlarının kontrolsüz gücüne karşı somut yaptırımlar uygulanması gerektiğini küresel ölçekte en yüksek sesle dile getiren öncü ülkelerden biri Türkiye oldu. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 6 yıl önce "Yalanın, iftiranın, kişilik haklarına saldırının, itibar suikastlarının alıp başını gittiği bu mecraların bir düzene sokulması şarttır" şeklindeki açıklamasıyla küresel ölçekte bir denetim ve kapsamlı hukuki düzenleme çağrısında bulunmuştu.

Türkiye'de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın uzun süredir vurguladığı çocuklar için oluşabilecek risklerin bertaraf edilmesi adına geçtiğimiz günlerde tarihi bir adım atıldı. Çocukların dijital dünyanın yıkıcı etkilerinden korunmasına yönelik hazırlanan yeni düzenleme, 10 Ekim Cumartesi günü Resmî Gazete'de yayımlandı.

1 Kasım itibarıyla yürürlüğe girecek olan yönetmelikle birlikte sosyal ağ sağlayıcılarına yaş doğrulama ve çocukları koruma konusunda katı yükümlülükler getirildi. Yeni kurallara göre 15 yaşını doldurmamış çocuklara sosyal ağ hizmeti sunulamayacak. Mevcut hesapların yaş doğrulaması için platformlara belirli bir süre tanınırken, 15-18 yaş grubundaki gençler için de özel koruma mekanizmaları devreye sokulacak.

55 DAKİKA DAHA FAZLA ZAMAN GEÇİRİYORUZ

Türkiye, sosyal medya platformlarında günlük toplam harcanan zaman bakımından, ABD ve 10 Avrupa ülkesini geride bırakarak ilk sırada yer alıyor. ABD ve söz konusu 10 Avrupa ülkesinin toplam ortalama günlük kullanım süresi 1 saat 49 dakika iken, Türkiye, 2 saat 44 dakikayla bu ortalamanın 55 dakika üzerinde bulunuyor.

TÜM SOSYAL MEDYA HESAPLARININ TOPLAM GÜNLÜK KULLANMA SÜRELERİ

• Türkiye: 2 saat 44 dakika

• ABD: 2 saat 16 dakika

• Yunanistan: 2 saat 10 dakika

• İsveç: 2 saat 2 dakika

• İspanya: 1 saat 56 dakika

• Hollanda: 1 saat 46 dakika

• Fransa: 1 saat 44 dakika

• İtalya: 1 saat 42 dakika

• Almanya: 1 saat 40 dakika

• Birleşik Krallık: 1 saat 38 dakika

• Danimarka: 1 saat 35 dakika

• Avusturya: 1 saat 31 dakika

Konuyu Instagram ve TikTok'a indirgeyecek olursak Türkiye'nin sayısal verileri yine yüksek seviyelerde bulunuyor.

TÜRKİYE'DE KAÇ KULLANICI BULUNUYOR?

INSTAGRAM

• Toplam Kullanıcı Sayısı: 58,4 milyon

• Erkek Kullanıcı Oranı: %52,4

• Kadın Kullanıcı Oranı: %47,6

TİKTOK

• Toplam Kullanıcı Sayısı: 40,2 milyon

• Erkek Kullanıcı Oranı: %57,2

• Kadın Kullanıcı Oranı: %42,8

2025 nüfuslarına göre Türkiye; ABD ve 10 Avrupa ülkesi arasında Instagram kullanıcı oranlarında ilk sırada yer alıyor.

TÜRKİYE, ABD VE 10 AVRUPA ÜLKESİNİN NÜFUSA GÖRE INSTAGRAM KULLANMA ORANI (%)

• Türkiye: 67,8

• ABD: 51,1

• İsveç: 58,3

• İspanya: 55,8

• İtalya: 51,8

• Hollanda: 50,6

• Danimarka: 49,4

• Birleşik Krallık: 49,2

• Yunanistan: 44,7

• Fransa: 43,2

• Avusturya: 41,1

• Almanya: 40,2

2025 nüfuslarına göre Türkiye; ABD ve 10 Avrupa ülkesi arasında TikTok kullanıcı oranlarında da ilk sırada yer alıyor.

TÜRKİYE, ABD VE 10 AVRUPA ÜLKESİNİN NÜFUSA GÖRE TİKTOK KULLANMA ORANI (%)

• Türkiye: 46,6

• ABD: 43,5

• İspanya: 42,1

• Birleşik Krallık: 38,5

• Yunanistan: 37,2

• İtalya: 33,4

• İsveç: 33,1

• Fransa: 31,1

• Hollanda: 30,4

• Almanya: 26,1

• Avusturya: 25,3

• Danimarka: 22,8

* Kullanıcı sayıları ve sosyal medyada geçirilen sürenin kaynağı; DataReportal

REKLAM

HANGİ ÜLKEDE DURUM NEDİR?

• Avustralya: 16 yaş altındaki çocukların sosyal medya hesabı açmasını ve kullanmasını tamamen yasaklayan yasayı yürürlüğe koydu. Ebeveyn izni dahi bu yasağı delemiyor.

• Avusturya: 14 yaş altındaki çocukların sosyal medya kullanmasını yasaklayan kanun teklifini hazırladı. Yasanın 1 Ocak 2027 itibarıyla hayata geçirilmesi hedefleniyor.

• ABD: Birçok eyalet 14 yaş altına yönelik yerel yasaklar getirdi. En büyük gelişme ise Ağustos 2026'da yaşandı; ABD'deki 47'den fazla eyaletin Instagram ve Facebook'a açtığı çocuk güvenliği davasında 17 milyar dolarlık tarihi bir uzlaşma anlaşmasına vardı. Bu kapsamda platformlar genç kullanıcılara gece erişim engeli, günlük süre sınırı getirmek ve 'Beğeni' sayılarını gizlemek zorunda kaldı.

• İngiltere: Haziran 2026'da hükümet tarafından duyurulan kararla, 16 yaşın altındaki çocukların sosyal medya kullanımı yasaklanıyor. Yasal düzenlemenin Mart 2027'de tamamen yürürlüğe girmesi planlanıyor.

• Yunanistan: 1 Ocak 2027'den itibaren sosyal medyada 15 yaş sınırlaması getirilecek. Yaş doğrulaması devletin dijital kimlik cüzdanları üzerinden yapılacak.

• Danimarka: 15 yaşın altındaki çocuklar için sosyal medya kullanımına ulusal yaş sınırı getiren yasal düzenleme hazırlığında son aşamaya geldi. Ebeveyn onayıyla sadece 13 yaşından itibaren esneklik sağlanması tartışılıyor.

• Fransa: 15 yaşından küçük çocukların sosyal medya kullanımına yasak getirildi. Ne var ki bu yasak, Fransız Anayasa Konseyi tarafından iptal edildi. Hükümet formülü yeniden çalışıyor.

• Almanya: Avrupa ülkelerine paralel olarak çocuklara yönelik bir sosyal medya yaş sınırı getirilmesi ülkenin sıcak gündem maddesi.

• Hindistan: Ulusal güvenlik gerekçesiyle TikTok'u zaten tamamen yasaklamıştı. Şimdi ise Batı'daki örneklere benzer şekilde diğer platformlar için de yasal yaş sınırı altyapısı kurmaya hazırlanıyor.