سقوط روزانه‌ی تجارت زمینی در ایران؛ خودزنی جمهوری اسلامی در تنگه هرمز

در حالی که پس از محاصره دریایی بنادر ایران در جنگ اخیر، جمهوری اسلامی تلاش کرد تا حجم تجارت زمینی را افزایش دهد، اما عملیات «طرد اقتصادی» نیز در حال حاضر حدود ۳۷۰۰ کامیون باری را پشت مرزهای ترکیه و پاکستان متوقف کرده است.

تجارت جمهوری اسلامی حتی پس از تلاش برای دور زدن محاصره‌ی تنگه‌ی هرمز از طریق مسیرهای زمینی همچنان رو به کاهش است. کارفرمایان جمهوری اسلامی برای جبران فشار محاصره‌ی دریایی بنادر، حجم تجارت زمینی را افزایش دادند اما این شتاب باعث گیر افتادن ۳۷۰۰ کامیون باری در مرزهای ترکیه و پاکستان شده است.

روزنامه‌ نیویورک‌ پست به نقل از خبرگزاری دولتی «مهر» در گزارشی به سخنان یکی از رانندگان در ویدئویی پرداخته که از سوی اتحادیه‌ کامیونداران و رانندگان ایران منتشر شده است: «نه ایران مسئولیت این وضعیت را می‌پذیرد و نه پاکستان اجازه‌ی تخلیه بار را می‌دهد». رانندگانی که تا بیست روز پشت مرز معطل مانده‌اند، اقلامی مانند سنگ آهن، سیمان و گاز حمل می‌کنند.

رانندگان در گرمای ۴۹ درجه سانتی‌گراد با قیمت‌های بی‌سابقه‌ی سوخت مواجه هستند و روزها بدون غذا، آب و امکانات بهداشتی بلاتکلیف هستن. در مرز عراق نیز پس از حمله به خط لوله‌ی عربستان از داخل خاک عراق، پایانه‌ها بسته شدند و این مسکلات روز‌به‌روز افزون‌تر شده است.

آمار رسمی نشان می‌دهد صادرات غیرنفتی جمهوری اسلامی تا ۱۶ ماه اوت (حدود پنج ماه از سال مالی در ایران) نزدیک به ۳۰ درصد کاهش یافته و به ۱۵ میلیارد دلار رسیده است. در سال مالی گذشته این رقم حدود ۴۵ میلیارد دلار بوده است. صادرات نفت نیز در ماه اوت به حدود ۲۱۰ هزار بشکه در روز سقوط کرده که پایین‌ترین سطح از سال ۲۰۲۰ و تقریبا ۱۰ درصد سطح صادرات نفت پیش از جنگ است.

شرکت اطلاعات دریایی «ورتکسا» این آمار را تائید کرده است. واردات نیز به حدود ۱۷ میلیارد دلار در ماه اوت رسیده که ۲۵ درصد کمتر از دوره‌ی مشابه سال قبل است. این وضعیت در کشوری با ۹۳ میلیون جمعیت رخ داده که به هر حال تورم در آن به‌ شدت بالاست و حالا کاهش واردات و صادرات و قفل شدن حمل و نقل، قیمت کالاها را بیش از پیش افزایش داده است.

یک کارشناس بخش واردات جمهوری اسلامی به روزنامه «دنیای اقتصاد» گفته که گلوگاه‌های زمینی، از جمله محدویت‌های شبکه‌ی ریلی ایران به چین، اکنون نزدیک به یک‌سوم قیمت کالاهای وارداتی را تشکیل می‌دهند. جمهوری اسلامی برای مقابله با این فشار، جریان کالا از دریای کاسپین (مازندران) و شبکه‌ی ریلی متصل به چین را افزایش داده است.

ترانزیت کالا از دریای کاسپین در پنج‌ماه گذشته ۷۰ درصد رشد داشته و جمهوری اسلامی گندم، ذرت و روغن خوراکی از روسیه وارد می‌کند. قطارهای باری به شرق چین نیز اکنون هر سه تا چهار روز یکبار حرکت می‌کنند، در حالی که پیش از جنگ هفته‌ای فقط یک‌ حرکت داشتند. گزارش وال‌استریت ژورنال نیز این افزایش تجارت زمینی را تائید کرده است.

بقایای جمهوری اسلامی در حالی ادعا کرده کرده‌اند مردم ایران می‌توانند هرگونه درد اقتصاد را تحمل کنند که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و مزدوران نیابتی‌اش در دو سوی شبه جزیره‌ عربستان به حمل‌ و نقل نفت و کالا آسیب می‌زنند. محاصره‌ی دریایی آمریکا در تنگه‌ هرمز کشتی‌های تجاری را در بلاتکلیفی نگه داشته و تلاش جمهوری اسلامی برای بستن این تنگه و آسیب رساندن به مسیر جنوبی و آبراه باب‌المندب و همزمان تلاش برای استفاده از مسیر زمینی بجای بنادر برای صادرات و واردات، که به ناهماهنگی اداری و مشکلات مرزی نیز انجامیده، به یک خودزنی تبدیل شده است.

رانندگان ایرانی در مرزهای ترکیه، پاکستان و عراق با تأخیرهای چندین روزه، کمبود امکانات اولیه و هزینه‌های بالای سوخت دست‌ و پنجه نرم می‌کنند. این وضعیت نه‌تنها صادرات را کاهش داده، بلکه واردات کالاهای اساسی را نیز محدود کرده و فشار بیشتری بر زندگی روزمره‌ی مردم وارد آورده است.

کاهش تجارت پیامدهای گسترده‌تری دارد. سقوط صادرات غیرنفتی،  درآمد ارزی کشور را محدود کرده و توانایی دولت را برای تأمین کالاهای وارداتی تضعیف کرده است. در این میان، افزایش سهم هزینه‌های لجستیک و تدارکاتی در قیمت تمام‌شده‌ی کالاها، تورم موجود را تشدید می‌کند، هرچند مسیرهای جایگزین مانند دریای کاسپین و شبکه‌ی ریلی چین تا حدی کمک کرده‌اند اما حجم ترانزیت در آنها هنوز نتوانسته جای خالی مسیر دریایی تنگه هرمز را پر کند.

بسته‌شدن موقت پایانه‌های مرزی عراق پس از حمله به خط لوله‌ی عربستان نیز نشان می‌دهد که درگیری‌های منطقه‌ای چگونه زنجیره‌ی تأمین کالا در خود ایران را آسیب‌پذیرتر کرده است. رانندگان که روزها در گرما بدون آب و غذا مانده‌اند، نماد مشکلات عملیاتی این سیاست هستند.

تلاش برای انتقال تجارت دریایی به خشکی، بجای حل مشکل، سبب صف‌های طولانی کامیون‌ها و تاخیرهای چند هفته‌ای شده است. آمار صادرات و واردات کاهش قابل‌ توجهی را نشان می‌دهد و کارشناسان هشدار داده‌اند که هزینه‌های حمل‌ و نقل بخش بزرگی از قیمت کالاها را تشکیل می‌دهد.

بقایای جمهوری اسلامی مانند همیشه بر «مقاومت اقتصادی» تاکید دارند اما واقعیت میدانی مرزها و آمار رسمی، فشار فزاینده بر تجارت و معیشت را آشکار می‌کند. این وضعیت در شرایطی رخ می‌دهد که درگیری‌های منطقه‌ای و فعالیت‌های مزدوران نیابتی رژیم ایران، مسیرهای تجاری اطرف شبه‌جزیره‌ی عربستان را نیز مختل کرده است.

با این حال، تحولات نشان می‌دهد که محاصره‌ی تنگه‌ هرمز تنها یک عامل نیست و ترکیب آن با نبود سیستم اداری منظم در جمهوری اسلامی و تنش‌های مرزی، تجارت را به پایین‌ترین سطوح سال‌های اخیر رسانده است. جمهوری اسلامی در حالی مدعی تحمل فشارهای اقتصادی است که بدون هیچگونه تمهید و تدبیر و ارائه‌ی امکانات در شرایط جنگی، مسئولیت مقاومت و تحمل دردهای ناشی از سیاست‌های جنگ‌افروزانه‌ی خود  را وظیفه‌ی مردم ایران می‌داند!