Pierwsza taka operacja w Polsce. Lekarze chcą chirurgicznie spowolnić alzheimera

Kluczowe fakty:

• Do projektu zgłosiło się ponad 100 osób, ale zakwalifikowano tylko cztery. Co zdecydowało o ich wyborze?
• Lekarze chcą usprawnić naturalne mechanizmy oczyszczania mózgu. Jak zamierzają to osiągnąć?
• Zagraniczne badania wskazują na poprawę u części operowanych pacjentów. Jakich efektów można się spodziewać?
• Więcej artykułów o podobnej tematyce znajdziesz w zakładce "Zdrowie".

W Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym w Słupsku trwają ostatnie przygotowania do pierwszej w Polsce operacji pacjenta z chorobą Alzheimera. Zabieg, który ma usprawnić usuwanie szkodliwych substancji z mózgu, zaplanowano jeszcze na październik. Zespół uzyskał już zgodę komisji bioetycznej.

- To kwestia dni, bardziej niż tygodni. Mamy wszystko przygotowane, ale chcemy spokojnie przeprowadzić pacjenta przez ten zabieg. Nagłośnienie sprawy może być dla niego dodatkowym źródłem stresu, dlatego na razie nie ujawniamy dokładnej daty - mówi w rozmowie z tvn24.pl dr n. med. Daniel Maliszewski, chirurg ze słupskiego szpitala, który będzie głównym operatorem.

Nowa metoda ma wspomagać naturalne mechanizmy oczyszczania mózgu, między innymi z białek beta-amyloidu i tau, których nieprawidłowe gromadzenie się jest związane z chorobą Alzheimera.

Pierwszy pacjent z alzheimerem ma 58 lat. Co zdecydowało o kwalifikacji?

Do słupskiego projektu zgłosiło się ponad 100 osób. Diagnostykę przeszło 40, a do operacji zakwalifikowano cztery. Pierwszym pacjentem będzie 58-latek. - Pacjent ma potwierdzoną chorobę Alzheimera, jest we wczesnym stadium i nie ma istotnych chorób towarzyszących. To dla nas bardzo ważne, ponieważ chcemy przede wszystkim potwierdzić bezpieczeństwo zabiegu. Im więcej dodatkowych obciążeń, tym trudniej później ocenić, co rzeczywiście wpłynęło na stan chorego - tłumaczy dr Maliszewski.

Rozpoznanie potwierdzono badaniami neurologicznymi, testami funkcji poznawczych i badaniami obrazowymi. Diagnostykę uzupełniono o badanie krwi. - U tego pacjenta stwierdziliśmy podwyższone stężenie biomarkerów [wskaźników procesów zachodzących w organizmie - red.] związanych z alzheimerem. To dodatkowo potwierdza rozpoznanie, a jednocześnie daje nam możliwość monitorowania zmian po operacji - wyjaśnia chirurg.

Lekarze będą sprawdzać, czy po zabiegu ich stężenie się zmniejszy. Na razie to hipoteza. Badania krwi pozwolą też ograniczyć konieczność powtarzania inwazyjnych nakłuć lędźwiowych w celu pobrania płynu mózgowo-rdzeniowego.

Zabieg ma usprawnić usuwanie produktów przemiany materii z mózgu poprzez połączenie naczyń limfatycznych z żylnymi. Jak tłumaczy neurochirurg, chodzi o wspomaganie tzw. układu glimfatycznego, czyli mechanizmu, który wykorzystuje przepływ płynu mózgowo-rdzeniowego do usuwania zbędnych i potencjalnie szkodliwych substancji z tkanki mózgowej.

- Będziemy łączyć elementy układu limfatycznego z naczyniami żylnymi, aby ułatwić odprowadzanie metabolitów. Poszczególne ośrodki na świecie stosują nieco inne techniki. Część wykonuje zespolenia naczyń limfatycznych z żyłami, inne wykorzystują również węzły chłonne - wyjaśnia dr Maliszewski.

Operacja ma zostać przeprowadzona w obrębie szyi, bez ingerencji bezpośrednio w mózg. Do zlokalizowania odpowiednich naczyń chirurdzy wykorzystają specjalny barwnik - zieleń indocyjaninową, a także ultraczułe badanie ultrasonograficzne (USG). Zabieg odbędzie się pod mikroskopem, z użyciem robota mikrochirurgicznego Symani.

- Za pomocą znaczników chcemy zlokalizować te drogi chłonne, które w naszej ocenie mają największe znaczenie dla odpływu z mózgu. Nadal jednak nie ma pełnej zgodności co do tego, które połączenia będą najskuteczniejsze - podkreśla chirurg.

Jak dodaje, zespół wciąż dopracowuje technikę operacyjną. Rozważa również możliwość wykonywania zespoleń w innych częściach ciała, między innymi w okolicy kończyn dolnych.

W operacji wezmą udział także dr n. med. Ewa Migacz, specjalistka otolaryngologii, oraz lek. Michał Gładysz, specjalista ortopedii zajmujący się chirurgią rekonstrukcyjną.

Jakie jest ryzyko operacji pacjenta z alzheimerem?

Zabieg ma potrwać od trzech do czterech godzin. Słupscy chirurdzy od lat wykonują podobne operacje na układzie limfatycznym, między innymi u pacjentów z obrzękami chłonnymi. Wyzwaniem jest jednak stan neurologiczny chorego na alzheimera. - Jednym z istotnych zagrożeń jest delirium pooperacyjne, które może wystąpić w pierwszej dobie po zabiegu - wyjaśnia dr Maliszewski. To nagły stan splątania, któremu mogą towarzyszyć zaburzenia orientacji, uwagi i zachowania.

Aby ograniczyć to ryzyko, lekarze modyfikują opiekę okołooperacyjną, w tym dobór leków. Ważna będzie również obecność bliskiej osoby. - Chcemy, aby przy pacjencie była jego żona. Zależy nam, żeby cały okres okołooperacyjny był dla niego jak najmniej obciążający - podkreśla chirurg.

Jak zaznacza, same zabiegi na układzie limfatycznym zwykle nie powodują dużych dolegliwości bólowych. Bezpieczeństwo tej eksperymentalnej metody u chorych na alzheimera wymaga jednak dalszych badań.

Czy operacja może spowolnić alzheimera? Lekarze będą monitorować pamięć i sen

- Spodziewamy się poprawy, ale czy będzie ona wynosiła dziesięć czy dziewięćdziesiąt procent, tego jeszcze nie wiemy. Może to być poprawa kliniczna, a może przede wszystkim spowolnienie postępu choroby. Nadal szukamy grupy pacjentów, którzy odniosą największą korzyść z takiego leczenia - mówi dr Maliszewski.

Słupski zespół zamierza oceniać efekty zabiegu nie tylko za pomocą testów pamięci i innych funkcji poznawczych. - Będziemy sprawdzać między innymi długość fazy REM [faza snu, w której występują szybkie ruchy gałek ocznych i najczęściej pojawiają się marzenia senne - red.], oraz aktywność układu glimfatycznego ocenianą w rezonansie magnetycznym. Chcemy zobaczyć, czy istnieje związek między tymi parametrami a efektami operacji. Być może okaże się, że pacjenci z określonymi cechami odnoszą większe korzyści - tłumaczy chirurg.

Jak zaznacza, część planowanych metod monitorowania nie należy jeszcze do rutynowej praktyki klinicznej. Ich zastosowanie ma pomóc w opracowaniu kryteriów kwalifikowania kolejnych pacjentów.

Operacje na alzheimera. Co pokazują zagraniczne badania?

Podobne zabiegi przeprowadzano już między innymi w Chinach i Korei Południowej. Jak wynika z badania opublikowanego w 2025 roku w "International Journal of Surgery", miesiąc po operacji około 60 procent opiekunów 26 pacjentów zgłaszało poprawę ich stanu.

Z kolei w doniesieniu naukowym przedstawionym na łamach "Alzheimer's & Dementia" opisano wyniki 65 chorych. Autorzy odnotowali poprawę funkcji poznawczych, codziennego funkcjonowania lub jakości życia u blisko 90 procent uczestników.

Wyniki są obiecujące, ale, co podkreślają lekarze, wymagają ostrożnej interpretacji. Badania obejmowały niewielkie grupy pacjentów i nie dostarczają wystarczających dowodów na skuteczność metody. Nie wiadomo też, jak długo utrzymują się ewentualne korzyści.

Eksperymentalne leczenie alzheimera w Polsce. Co dalej?

Celem słupskiego projektu jest nie tylko przeprowadzenie pierwszej operacji, ale również doskonalenie metody na podstawie wyników kolejnych pacjentów i doświadczeń zagranicznych ośrodków. - Każdy kolejny miesiąc przynosi nowe dane i doświadczenia. Będziemy porównywać wyniki z innymi ośrodkami i na tej podstawie modyfikować technikę operacyjną oraz sposób kwalifikacji pacjentów - mówi dr Maliszewski.

Na razie metoda pozostaje eksperymentalna i ma uzupełniać, a nie zastępować dotychczasowe leczenie. Oprócz terapii objawowych dostępne są już nowe leki antyamyloidowe, które u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów mogą spowalniać postęp choroby.

- To początek długiej drogi. Nadal nie wiemy, u których pacjentów efekty będą największe i jak szybko uda się dopracować odpowiednią technikę. Każdy kolejny miesiąc przynosi nam jednak nowe informacje. Na naszych oczach rodzi się przyszłość leczenia tych chorób - podkreśla chirurg.