Romeo & Julia: Brusselse cultuursector in de ban van eeuwenoud liefdesverhaal

Romeo en Julia hadden ook twee doodgewone voornamen kunnen zijn. Twee voornamen die niet voor altijd als star-crossed lovers vervlochten waren met elkaar. Twee voornamen die niet zelfs vergrammaticaliseerd zouden worden in de Nederlandse taal, zoals we doen als we verwijzen naar iemand 'die haar romeo heeft gevonden'.

Toch zijn Romeo en Julia met dank aan toneelschrijver en dichter William Shakespeare uitgegroeid tot hét liefdeskoppel dat de tand des tijds vlotjes doorstaat. Toen de auteur in het midden van de zestiende eeuw zijn akten en scènes bedacht voor zijn nieuwste theaterstuk had hij er allicht niet op gerekend dat iconische regels van zijn hand, zoals 'O Romeo, Romeo, wherefore art thou Romeo?' en 'Thus with a kiss I die', zelfs in het geheugen van niet-letterkundigen gegrift staan.

Noch kon hij vermoeden dat Brussel 430 jaar na publicatie een heuse Romeo en Julia-era zou beleven. De komende maanden staat heel wat op Romeo & Julia-geïnspireerde cultuur geprogrammeerd, te beginnen bij De Munt, dat sinds 29 september de opera Roméo et Juliette opvoert onder leiding van regisseur Julia Burbach en dirigent Valentina Peleggi. “Roméo et Juliette is een muzikaal meesterwerk dat al bijna zeventig jaar niet meer is opgevoerd in De Munt”, zegt algemeen en artistiek directrice Christina Scheppelmann. “De laatste keer dateert al sinds 1958, wat zeker meespeelde om het opnieuw te programmeren.”

Later in oktober volgt ook Théâtre National, waar Eline Schumacher een herinterpretatie van het stuk in de voorstelling Juliette & Roméo giet, net als de balletvoorstelling Roméo & Juliette van les Ballets de Monte Carlo die eenmalig te zien is in het Koninklijk Circus op 25 oktober. Zulke herwerkingen komen steeds vaker voor in de theaterwereld, weet cultureel journalist Wouter Hillaert. “Veel oude thema's en klassieke, populaire verhalen worden tegenwoordig gebruikt voor adaptaties. Soms wordt er zelfs zo goed als van nul vertrokken om een eigen identiteit aan een stuk toe te voegen.”

Toch blijft ook de originele Romeo en Julia onsterfelijk, getuige onder meer het herrezen succes van de dertig jaar oude verfilming Romeo + Juliet van Baz Luhrmann. “The Luhrmann R+J is a tonic and a delight”, kopte The Guardian eerder dit jaar. Luhrmann koos er in die film bewust voor om de dialogen niet te moderniseren, en dus luistert het publiek van cinema Palace weldra opnieuw naar het vroegmoderne Engels. Die Brusselse bioscoop zal de film immers weer vertonen op 11 en 17 oktober.

Ook de operavoorstelling in De Munt blijft vasthouden aan het originele werk. “Ik ben er rotsvast van overtuigd dat geen enkel verhaal wijzigingen nodig heeft. Het moet gewoon verteld worden op een manier die het publiek in staat stelt om het verhaal niet alleen te volgen en te begrijpen, maar het ook te voelen”, zegt Scheppelmann.

Tienerliefde

Maar waarom blijft de mens zo gefascineerd door een eeuwenoud liefdesverhaal, terwijl er dagelijks nieuwe – en misschien interessantere – liefdesverhalen bijkomen? Waarom wordt de tekst steeds opnieuw gespeeld, vertaald en geïnterpreteerd?

Wat een toneelstuk als Romeo en Julia tot een klassieker maakt, is dat het stuk mensen over de generaties heen is blijven aanspreken, weet Frank Albers, filosoof en Shakespeare-kenner. En dat duurt al veel langer dan iedereen doorgaans aanneemt: zelfs in Shakespeares tijd was het een verhaal dat al veel generaties had aangesproken: “Het verhaal van Romeo en Julia was al honderd jaar oud. Er circuleerden toen al Franse en Italiaanse gedichten van precies hetzelfde verhaal”, zegt hij. Shakespeare heeft het verhaal dus zeker niet zelf uitgevonden.

Een plagiator is de Engels bard niet, aangezien er van auteursrechten of plagiaat in die tijd nog geen sprake was. “Hij was een soort sampler die de culturele geschiedenis van zijn tijd op een creatief interessante manier wist te herinterpreteren. Omdat hij een briljante dramaturg was, is hij er wel in geslaagd om met het materiaal dat voorhanden was het toen al populaire verhaal beter te vertellen en bijgevolg een versie te maken die is blijven plakken, net zoals bij Hamlet.”

Het meest voor de hand liggende thema van Romeo en Julia dat al eeuwen blijft resoneren, is de liefde. “Het is een aangrijpend liefdesverhaal, en dat het ongeveer het enige stuk is van Shakespeare waarin tienerliefde centraal staat, verklaart voor een deel de hedendaagse populariteit”, zegt hij.

Tindertijden

Verlangt de mens in vertinderde tijden dan naar een oerpassie en allesopslorpende liefde, waarvoor we bereid zijn om letterlijk ons leven te geven? En waarom kijken we, nu er meer dan ooit aandacht is voor toxische relaties, naar het stuk zonder ons veel vragen te stellen of die liefde werkelijk iets is om na te streven?

“We dromen meer dan ooit van liefde en romantiek, aangezien we in een zeer gepolariseerde wereld leven”, vult Scheppelmann aan. “Laat ons met z'n allen maar dromen van en verlangen naar die perfecte liefde. Misschien kunnen we zelfs wat meer liefde in de wereld injecteren via de mensen die geraakt worden door onze Roméo et Juliette.”

Bert Van Puyenbroeck (VUB), klinisch seksuoloog en professor in gezins- en relatietherapie, beaamt dat Romeo en Julia een bijzonder krachtig liefdesverhaal is, maar denkt niet dat de populariteit van het stuk een reactie vormt op het datingleven dat tegenwoordig doorspekt is van dating­apps. “Vanuit mijn wetenschappelijke en klinische ervaring zie ik geen onderbouwde causale relatie voor die stelling”, zegt hij.

Toch is hij het er niet mee eens dat het verhaal van Romeo en Julia getuigt van 'perfecte' liefde. “Het blijft een prachtig verhaal over liefde, verlangen en verbondenheid, maar als relatietherapeut zou ik het niet meteen als evidencebased relatieadvies aanbevelen”, zegt hij. “Romeo en Julia gaat sterk over intensiteit, verlangen, onmogelijkheid, obstakels en verlies. Dat is iets anders dan wat een langdurige relatie doorgaans vraagt: onderhandelen, verschillen verdragen, emotioneel beschikbaar blijven, herstellen na conflicten, samen beslissingen nemen, het alledaagse leven organiseren en door de jaren heen nieuwe betekenissen creëren.”

Zo verboden de liefde is voor de personages in het stuk, zo twijfelachtig is ze dus voor wie ze vandaag aanschouwt: “Het is niet noodzakelijk een inspirerend voorbeeld van hoe je een relatie duurzaam vormgeeft. Wel zijn verhalen over liefde, verlangen, verbondenheid en verlies natuurlijk al zo oud als mensen verhalen vertellen.”

Vetes en verzet

Naast de immer bijna onbegrijpelijke fascinatie die het publiek voelt voor een allesverzengende liefde, zijn er nog andere thematieken in het stuk die blijven raken, zegt Shakespeare-kenner Albers. “Romeo en Julia is het enige stuk dat echt gecentreerd is rond en gedreven wordt door een generatieconflict tussen ouders en kinderen”, zegt hij. “Het is een soort revolte van een jongere generatie tegenover een oudere generatie. Zeker sinds de jaren zestig is dat iets waar veel over gezegd en geschreven wordt, en iets wat wij altijd interessant blijven vinden.”

Voor wie het stuk toch al wat verder weg zit: de reden waarom Romeo Montague en Julia Capulet niet samen kunnen zijn en daarom uiteindelijk beiden uit het leven stappen, is omdat een eeuwenoude familievete hen dat verbiedt. “Het stuk verduidelijkt nooit waarover die vete juist gaat, wat impliceert dat beide families de oorsprong van de ruzie zelf ook niet meer kennen”, zegt Albers. “Dat is iets wat we vandaag nog in veel families zien terug­keren, zoals bij erfeniskwesties.”

“Dat basisgegeven blijft herkenbaar”, zegt ook cultureel journalist Hillaert. “De meesten onder ons hebben de indruk dat we zelf mogen kiezen met wie we mogen daten, maar we onderschatten soms hoezeer ideeën van vrienden, maatschappelijke structuren of religie ons daar nog altijd in beïnvloeden.”

Bovendien mag het stuk – in tegenstelling tot bijvoorbeeld Macbeth en Henry V, dat zich afspeelt in militaire en koninklijke settings – dan wel over 'gewone mensen' gaan, toch sijpelen er ook klassenverschillen door in het stuk. Albers: “Het gaat in feite om een ongelooflijk bourgeois, bekrompen, burgerlijke vete, die je zelfs op het einde, bij de zogenoemde verzoening, nog opmerkt. Beide families besluiten immers een standbeeld in puur goud op te richten ter ere van de kinderen, omdat ze elkaar nog altijd willen imponeren.”

Voorts is ook het taalgebruik iets wat ons na al die tijd blijft imponeren. “Het taal­gebruik dat Shakespeare geïntroduceerd heeft, is van een andere orde”, zegt Albers. “Vandaag de film van Luhrmann bekijken met het originele taalgebruik of het originele stuk tot jou nemen, dwingt ons in tijden van AI om meer aandacht te besteden aan wat je ziet of leest.” De taal van Shakespeare wordt immers steeds ontoegankelijker, zegt hij: “Niet alleen doordat het Engels door taalverandering steeds verder weg evolueert van die taal, ook omdat we door AI steeds vaker versimpelde teksten lezen.”

“Wie weet komt er wel een moment waarop we denken: is de inhoud van het werk die inspanning wel waard om de tekst te decoderen? Dat weet je niet. Oeuvres kunnen out of date raken, zelfs dat van Shakespeare.”

In die zin is nu nog shakespeareaans werk tot jou nemen een soort van verzet tegen de “culturele crisis” waarin we ons momenteel bevinden. En ook een ontsnapping naar liefde, hoe twijfelachtig of verboden die ook mag zijn