Cinematek reconstrueert filmbezoek tijdens Duitse bezetting: 'Duitsland gaat winnen'

Tijdens de bezetting konden bioscopen niet zomaar zelf hun programma samenstellen. De Duitse bezetter legde een vast stramien op: een langspeelfilm moest worden gecombineerd met een korte documentaire, ook wel een cultuurfilm genoemd, en een filmjournaal. Dat laatste was een soort gefilmd nieuwsbericht, dat voor de komst van televisie een belangrijke informatiebron vormde.

“Daarin staken ze wekelijks wat ontspannende onderwerpen, een wielerkoers, een danswedstrijd, een modeshow, wat je maar wil”, vertelt Vande Winkel. “Op het einde zat daar altijd militaire propaganda in, altijd oorlogsbeelden of andere items die toonden: kijk, Duitsland gaat de oorlog winnen.”

Met de reeks wil Cinematek die combinatie zo getrouw mogelijk reconstrueren. Bezoekers krijgen telkens een langspeelfilm te zien, aangevuld met een cultuurfilm of een filmjournaal uit die periode. Die context is volgens Vande Winkel essentieel om te begrijpen hoe propaganda deel uitmaakte van een ogenschijnlijk gewone bioscoopavond.

“Ook al dacht je: ik ga nu naar een romantische musical kijken waar geen enkele politieke boodschap in zit, dan kreeg je die cultuurfilm en vooral dat filmjournaal erbij.”

Propaganda op het witte doek

Het programma bevat uiteenlopende films, van populaire musicals tot expliciete nazi-propaganda. Zo staat onder meer Jud Süß op het programma, een antisemitische propagandafilm. Ook Rode Nevel, een antisemitische en anticommunistische film, komt aan bod.

De filmjournaals tonen hoe de bezetter het nieuws naar zijn hand zette. Zo zijn er beelden van Léon Degrelle, de leider van de Belgische collaboratiepartij Rex, die door Adolf Hitler wordt ontvangen en het IJzerkruis krijgt. Andere fragmenten tonen geallieerde bombardementen op Brussel en Elsene.

Hoewel die bombardementen historische gebeurtenissen waren, werden de beelden volgens Vande Winkel vanuit een uitgesproken politieke invalshoek gepresenteerd. “Je krijgt nooit een neutraal nieuwsbericht te zien, maar inderdaad altijd politieke propaganda.”

De reeks bevat daarnaast ook meer ontspannende titels. Vande Winkel kijkt zelf uit naar Kora Terry, een populaire musical uit die tijd met Marika Rökk, en een verfilming van het leven van Rembrandt.

‘Je kunt de geschiedenis niet wegvagen’

Antisemitische propagandafilms vertonen vraagt volgens Vande Winkel om de nodige omkadering. Daarom geeft Cinematek bij elke film een inleiding, die vooraf wordt opgenomen en in het Nederlands wordt gegeven, met ondertiteling.

“Het is niet onze schuld wat we tonen, maar het heeft bestaan. Het is door honderdduizenden, zelfs vaak miljoenen mensen bekeken in de bezettingstijd. En je kunt de geschiedenis ook niet wegvagen”, zegt Vande Winkel.

De bedoeling is dus niet om de propaganda zonder commentaar opnieuw te verspreiden, maar om ze in haar historische context te plaatsen en te tonen hoe ze destijds functioneerde. De inleidingen moeten het publiek helpen om de beelden kritisch te bekijken.

De filmreeks sluit aan bij een nieuw boek van Vande Winkel, dat eind oktober of begin november verschijnt. Daarin gaat de filmwetenschapper dieper in op de bioscoopcultuur tijdens de bezetting. Behalve de films en propaganda behandelt hij onder meer het lot van Joodse bioscoopeigenaars en bomaanslagen op cinema’s door het verzet.

De vertoningen bij Cinematek lopen van 13 oktober tot 29 november.