Waarom we Jean Brusselmans moeten herontdekken: 'Leert ons kijken naar de wereld rond ons'

Hij schilderde geen wereld zoals die was, maar zoals hij ze in elkaar wilde puzzelen. Jean Brusselmans maakte van akkers, gevels, baders en bloemen kleurige composities die tegelijk eenvoudig en raadselachtig zijn. Met Brusselmans' eerste overzichtstentoonstelling in 45 jaar toont Bozar waarom zijn werk vandaag nog zo direct binnenkomt.

Een fotoshopper in spe, noemt curator Ann Geeraerts Jean Brusselmans. De Brusselse schilder dacht in vlakken, en puzzelde zo zijn werkelijkheid bij elkaar. Je begrijpt die gedachte meteen als je in Bozar tussen zijn kleurige, maar hoekig geschilderde landschappen, portretten, stillevens en stadsgezichten kuiert. “Kijk naar Le bain des vagabonds. Je ziet de baders aan de Heyvaertbrug over het Kanaal Brussel-Charleroi, maar in het beeld plaatst Brusselmans ook het Justitiepaleis en de Sint-Michielskathedraal, als decorstukken bijna. Hij assembleerde zijn eigen wereld.”

"Een landschap is bij Jean Brusselmans een compositie van huizen en akkers, meer niet"

Schilder

Die wereld lag aanvankelijk in Brussel. Jean Brusselmans was geboren in 1884 in een steeg aan de Papenvest. Als kind verhuisde hij vaak, ook met zijn vrouw Marie woonde hij op heel veel plaatsen. Zijn ouders hadden een textielatelier, wat mogelijk zijn hang naar patronen in zijn werk verklaart. In 1924 maakte Brusselmans de oversteek naar Dilbeek, waar hij vanuit zijn huis op een heuvel uitkeek over glooiende akkers, afgezoomde tuinen en hoekige gevels, een geometrisch lijnenspel dat hij vatte in eenvoudige, bijna kinderlijke vormen en expressieve kleuren, met terugkerende motieven die hij telkens herschikte.

Bloempansj en haring

De anarchistische geest van zijn vader en grootvader bezorgde Brusselmans een levenslange afkeer van hokjes en -ismen. Hij was de Brabantse fauvist die zijn eigen kleurenspel hanteerde, de Vlaamse expressionist die een dwars oeuvre uitbouwde. “Hij vertrouwde op zijn eigen observatie”, knikt Geeraerts. “Hij was eigenzinnig en botste vaak met anderen.” Toch stelde hij al vroeg tentoon, onder meer bij galerie Giroux in Brussel. “Zijn vriend Rik Wouters kreeg daar snel een vast contract en werd de golden boy van het Brabants fauvisme. Giroux zei tegen Brusselmans dat hij het ook beter zou doen als hij zich wat aimabeler zou opstellen. Maar hij moest daar niets van weten.”

Brusselmans frequenteerde veel kunstkringen, maar bleef een outsider. Hij kon ook wel kritisch zijn voor medekunstenaars. “Op zijn tentoonstelling in Parijs in 1947 werd hem gevraagd wat hij van Permeke vond, die dé figuur was van het Vlaamse expressionisme en die hij al levenslang kende. 'Wie?' antwoordde Brusselmans, 'Kunt u zijn naam nog eens spellen? Nee, nooit van gehoord.'”

Door zijn koppige houding was Brusselmans' kunstenaarsbestaan geen vetpot. Het naaiwerk van zijn vrouw moest in hun levensonderhoud voorzien, in nood werd meubilair verkocht. Zijn woning in Dilbeek noemde hij de Kouden haard, een verwijzing naar de wijk Kaudenaarde, maar ook naar de sobere levensomstandigheden. Daarover getuigen zijn stillevens, waarin hij meermaals bloempansj en haringen afbeeldde, armemensenkost. Om den brode schilderde hij soms reclamepanelen.

Vanaf de jaren 1930 beleefde Brusselmans zijn “période héroïque”. Hij produceerde veel, mocht vaak exposeren, en werd kind aan huis in het Paleis voor Schone Kunsten, dat in 1928 was opengegaan. Hij was stichtend lid van de kunstenaarsgroep L'Art Vivant die er huisde, en creëerde ook monumentale theaterdecors voor opera's die er werden opgevoerd, zoals Erwartung van Schönberg.

Op basis van schetsen voor de decorstukken van die opera, maakte de jonge Roeselaarse kunstenaar Kristof Santy nieuw werk dat in de expo in dialoog gaat met Brusselmans. Voor Santy is Brusselmans niet minder dan een mentor. De vonk sloeg over op een retrospectieve in Den Haag, acht jaar geleden. “Dat voelde als thuiskomen. Ik ben zelf ook autodidact, ik heb mijn weg moeten zoeken. Ik dacht altijd dat ik een verhaal moest vertellen, maar Brusselmans toonde mij dat dat niet hoefde.”

Veel mensen willen bij het kijken naar kunst vooral associaties maken, de relevantie in de kunstgeschiedenis weten, de mythologie erachter, zegt Santy. “Als je naar het werk van Brusselmans kijkt, heb je geen tekst nodig. Het gaat puur over vorm en kleur, en dat komt direct binnen. Hij schilderde gewoon wat hij zag in zijn living, of vanuit zijn raam. Een landschap is bij hem een compositie van huizen en akkers, meer niet. Die nuchterheid spreekt mij enorm aan.”

Schilderen in technicolor

Voor Santy gaat Brusselmans over de kracht van verf. “Hij toont hoe je met dikke plakken, streken en kleuren tot een compositie komt die de tijd verstilt. Daarom is zijn werk ook tijdloos, binnen 200 jaar zal dat nog altijd op die manier bekeken worden.”

Ondanks zijn eigenzinnigheid liet Brusselmans zich graag inspireren. Hij verzamelde Epinal-prenten, met houtsneden gemaakte, eenvoudige reproducties in primaire kleuren die gezien worden als de voorlopers van strips. Hij pikte het vormenspel op van Fernand Léger, lonkte naar de geometrische lijnen van Victor Servranckx en de kubistische figuren van Permeke. Maar hij deed er zijn eigen ding mee. “Met weerkerende elementen bouwde hij een eigen beeldtaal op”, zegt Geeraerts. “Met dat 'alfabet' vormde hij steeds andere zinnen.”

"Veel van Brusselmans' werken lijken wel kleine theatertjes, composities met rekwisieten"

Ann Geeraerts

Curator

Brusselmans' naakte realisme etaleerde bovendien een speelsheid die veel van zijn tijdgenoten vaak ontbeerden. “Hij wilde kunst maken 'qui est fort et populaire', kunst mocht voor hem ook decoratief zijn.”

Met zijn klare lijn en oplichtende kleuren, soms bijna in technicolor, zoals in De oogst, werd hij door sommige critici te licht bevonden. “Veel van zijn werken lijken wel kleine theatertjes, composities met rekwisieten.” Het is net die eenvoud, die aandacht voor de essentie, die vandaag enorm aantrekt. “Brusselmans is boeiend omdat er veel dingen bij hem samenkomen”, zegt Geeraerts. “Zijn werk is figuratief én abstract, sober maar rijk, stug en tegelijk elegant, zoals zijn gekrulde handtekening. Maar hij leert ons vooral kijken naar de wereld rond ons.”

Jean Brusselmans, schilder van nature loopt van 2/10 tot 31/1 in Bozar, bozar.be

Lees meer over: Brussel , Expo , Jean Brusselmans , expressionisme , fauvisme , Rik Wouters , Constant Permeke , schilderkunst , Kristof Santy , Ann Geeraerts , Bozar