تهدید منطقهای قرارگاه خاتمالانبیا؛ پیشدستی در برابر احتمال جنگ بزرگ؟
در حالی که تهران از مسیر قطر، ترکیه و پاکستان بستهای هفتشرطی برای «پایان جنگ و شروع مذاکره» به واشینگتن فرستاده و «محسن رضایی»، دبیر شورای عالی امنیت ملی، تأکید کرده «ما همچنان با میانجیها در تماس هستیم»، قرارگاه خاتمالانبیا در ۲۹ شهریور با لحنی متفاوت هشدار داد «چنانچه آمریکا علیه ایران اسلامی خطایی مرتکب شود، تمامی مراکز استقراری و منافع آن کشور در منطقه، بدون هیچگونه محدودیت و ملاحظهای، هدف حملات مستمر، مؤثر و دردناک قرار خواهد گرفت». این بیانیه از «چراغ سبز» برخی کشورهای منطقه برای جنگ «در نشست مشترکی در یکی از کشورهای اروپایی» خبر میدهد.
این پیامهای متناقض و همزمانی که تهران ارسال میکند خبر از فهم مسوولان حکومتی از وضعیت در شرف تغییر منطقه دارد. به خاطر همین حکومت خود را نیازمند یک تدبیر احساس میکند تدبیری که نام آن را «هم جنگ و هم مذاکره» گذاشتهاند.
نگرانی اصلی تهران، هم از یک حمله قریبالوقوع در چند جبهه است و هم تثبیت تدریجیِ نظمی امنیتی در منطقه آن هم بدون جمهوری اسلامی است؛ در صورتی که شعار مقامات حکومت این است که نظم منطقه را آنها دیکته میکنند. بیانیه قرارگاه خاتمالانبیا اگرچه یک واکنش پیشدستانه است، اما لحن و زمانبندی آن نشان میدهد تهران خطر را جدیتر از هر زمان دیگری احساس کرده و گمان میکند ناگزیر است پیش از آنکه دیر شود، خط قرمزها را با صراحت بیشتری ترسیم کند؛ بهویژه در برابر چشمانداز شکلگیری ائتلافهای منطقهای که میتواند ایران را در حلقهای از پایگاهها، سامانههای پدافندی و تعهدات امنیتی رسمی محاصره کند و میزان خطر را افزایش دهد.
قرارگاه خاتمالانبیا: زبان تهدید و دست اقدام
بیانیه اخیر، نخستین موضعگیری تهدیدآمیز قرارگاه خاتمالانبیا علیه آمریکا و متحدان منطقهای آن نیست؛ با این حال، تحول اخیر در ادبیات گفتمانی این نهاد، نشاندهنده درک جدید آن از معادلات منطقهای است. بر اساس این بیانیه جدید، به نظر میرسد این قرارگاه محیط پیرامونی را تهدیدآمیزتر از گذشته ارزیابی کرده و سطح خطر را بالا میداند. در بیانیههای پیشین نیز قرارگاه خاتمالانبیا منحصر به تقابل با ایالات متحده و اسراییل نبوده، بلکه همواره متحدان منطقهای آنان را نیز در زمره اهداف و مخاطبان تهدیدات خود قرار داده و نسبت به آن نیز عمل کرده بود. از این رو، این نهاد را نه تنها باید بازوی گفتمانی جمهوری اسلامی در اعمال تهدید دانست، بلکه باید آن را سازوکاری محوری قلمداد کرد که پتانسیل و کارکرد گسترش منازعه به سطحی منطقهای را داراست.
این قرارگاه در زمستان ۱۳۶۲ و در بحبوحه جنگ با عراق تاسیس شده است. در آن زمان، بروز اختلافات تاکتیکی میان ارتش و سپاه، فرماندهی جنگ را با چالش مواجه کرده بود؛ ازاینرو، «اکبر هاشمی رفسنجانی» فرماندهی قرارگاهی مشترک را بر عهده گرفت تا ساختارهای گوناگون و مستقل نظامی را زیر یک فرماندهی واحد و منسجم گرد آورد. بعدها، حکومت با تشکیل ستاد کل نیروهای مسلح کوشید سازوکاری فراگیرتر برای هماهنگکردن نیروهای مسلح، سیاستگذاری و رفع ناهماهنگیهای میان آنها ایجاد کند. بااینحال، جنگی که در ۹ اسفند ۱۴۰۴ و جانباختن رییس ستاد کل آغاز شد، نقش این قرارگاه را در تصمیمگیری نظامی مرکزی کرد. اقدامی که دلیل عمدهاش کم کردن فاصله میان تصمیمگیری و فرماندهی عملیاتی و پاسخ به مسائل جدید، عنوان شده است.
همچنین این نهاد کوشیده است از طریق تهدید، نوعی بازدارندگی ایجاد کند. بیانیههای هفتههای اخیر، ضمن هشدار به آمریکا و کشورهای میزبان نیروهای آن، نشان میدهند که قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا تلاش داشته است تهدیدهای خود را با پاسخهای نظامی پیوند دهد. در ۱۱ شهریور، سخنگوی قرارگاه هشدار داد: «هر کشوری با ارتش متجاوز آمریکا همکاری نماید بایستی عواقب خطرناک آن را بپذیرد.» پس از آن، ایران از حمله به مواضع و پایگاههای آمریکا در چند کشور منطقه خبر داد؛ هرچند درباره میزان خسارت این حملات، روایت طرفین متفاوت است. در بیانیه ۱۴ شهریور نیز، در واکنش به حملات آمریکا به نفتکشها و شناورهای ایرانی، بر احتمال تشدید و گسترش پاسخها تأکید شد. از این منظر، میتوان گفت این نهاد در هفتههای پیش از آن، چارچوبی تهدیدآمیز برای مرتبط کردن همکاری کشورهای منطقه با آمریکا و مسوول دانستن آنها در قبال اقدامات واشنگتن ایجاد کرده بود.
بیانیهی ۲۹ شهریور بر همین چارچوب از پیش ساختهشده تکیه میکند، اما آن را به شکلی بهکار میگیرد که پیش از این سابقه نداشت. در این بیانیه ، مانند بیانیههای پیشین، مسوولیت هر اقدام احتمالی آمریکا متوجه کشورهای همسایه شده است؛ اما محرک این بار حمله یا تهدید نظامی مشخص نیست. بیانیه از «چراغ سبز برخی کشورهای منطقه» در «نشستی مشترک در یکی از کشورهای اروپایی» سخن میگوید. نشستی که بین کشورهای منطقه و آمریکا در آلمان برگزار شده است.
میتوان گفت، قرارگاه خاتمالانبیا چارچوب تهدیدآمیزی را که ماهها برای پاسخ به ضربههای واقعی ساخته بود، روی رویدادی صرفاً اطلاعاتی و دیپلماتیک اعمال کرده است. همین جابهجایی منطق، از پاسخ به یک حمله، به پاسخ به یک نشست، دقیقاً همان «تحول در ادبیات گفتمانی» و همان «درک جدید از معادلات منطقهای» است که نشان از جدی بودن خطر دارد.
آیا محوری جدیدی علیه ایران در حال شکل گیری است؟
به نظر میرسد که هم در سطح جهانی و هم در اشل منطقهای تلاش برای ساخت ائتلاف علیه ایران و محور مقاومت جدیتر از قبل شده است. ائتلافهای منطقهای و جهانی در حال شکلگیری است و میتواند جبهههای گستردهتری را به وجود بیاورد که تهران نگران شکل گیری آنهاست.
اما آنچه تهران را بیش از همه نگران کرده، احتمالاً نشستی محرمانه است که خبر آن در ۱۵ سپتامبر منتشر شد. به گزارش «آکسیوس»، فرماندهان ارشد نظامی آمریکا و اسرائیل و هفت کشور عربی، شامل عربستان سعودی، امارات متحده عربی، بحرین، کویت، قطر، اردن و مصر، هفته گذشته در آلمان درباره جنگ ایران و تنشهای منطقهای گفتوگو کردند. این نشست به ابتکار «برد کوپر»، فرمانده سنتکام، برگزار شده بود.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، کوپر به شرکتکنندگان اطمینان داده است که نیروهای آمریکایی از منطقه عقبنشینی نخواهند کرد و درباره طرح آمریکا برای گسترش تردد کشتیها در تنگه هرمز توضیح داده است. «ایال زامیر»، رییس ستاد ارتش اسرائیل، نیز گزارشی از عملیات ارتش اسرائیل ارائه کرده است برخی رسانهها نیز از گفتوگو درباره امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز و بابالمندب و احتمال همکاری اطلاعاتی یا دفاعی اسرائیل و عربستان سعودی برای مقابله با حوثیها خبر دادهاند. بااینحال، نه جزئیاتی از این جلسه منتشر شده است و نه حتی محل دقیق نشست.
میزبانی آلمان از این نشست به نوعی خبر از همراهی اروپا علیه جمهوری اسلامی نیز میدهد. البته این فقط آلمان نیز که به خود را وارد این منازعه کرده است؛ وزیر دفاع ایتالیا «گیدو کروسِتو» اعلام کرد رم برای تضمین عبور امن کشتیهای تجاریاش از تنگهی بابالمندب، ناوهای جنگی اعزام خواهد کرد و منتظر تصمیم مشترک اتحادیه اروپا نخواهد ماند. او گفت: «ما توانایی محافظت از این مسیر را داریم» و هشدار داد در صورت غیرقابلعبور شدن این آبراه، پیامدهای اقتصادی آن شدید خواهد بود. همزمان «امانوئل مکرون»، رئیسجمهوری فرانسه گفت که پاریس با عراق و اردن برای ساخت خط لولهای همکاری میکند که نفت و گاز میدانهای بصره را از طریق بندر بانیاس در سوریه به بازار اروپا میرساند. مکرون این اقدام را بخشی از تلاش فرانسه برای کاهش وابستگی به تنگهی هرمز خواند. اقدامی که خوشایند تهران نیست. اروپا به ویژه پس از آن در موضوعات مربوط به ایران درگیر شد که عربستان به پالایشگاههای مختلف این قاره اعلام کرد که نمیتواند نفت مورد نیاز آنها را تامین کند.
در محوری دیگر، «هاکان فیدان»، وزیر خارجهی ترکیه، ۲۸ شهریور اعلام کرد کشورش در چارچوب پیمان دفاعی مکه آماده است نیازهای نظامی عربستان سعودی را تامین کند. این پیمان، با عنوان رسمی «توافقنامه دفاعی مشترک مکه»، ماه گذشته میان عربستان، پاکستان و ترکیه امضا شده و حملهی مسلحانه به هر یک از سه کشور را حمله به همهی اعضا تلقی میکند. فیدان حملات حوثیها به «تمامیت ارضی» عربستان را «بسیار جدی» توصیف کرد و گفت کشیدهشدن ریاض به جنگ ایران و آمریکا «غیرقابل قبول» است. ارتش پاکستان هم روز جمعه اعلام کرد آمادهی دفاع از عربستان «در هر سطحی» است. این موضوع همزمان است با سفر رییس سازمان سیآیای آمریکا به مصر که گفته میشود در مورد مسائل منطقهای در آن گفتگو شده است، اما از سوی دیگر میدانیم که دولت مصر از آنچه در تنگه باب المندب در جریان است نگران است.
اما آنچه برای تهران محل نگرانی بیشتری است، اقداماتی است که عربستان سعودی همزمان در دو جبهه انجام میدهد. از یک سو، وزارت خارجهی آمریکا فروش ۴۸ فروند جنگندهی اف-۳۵ به ارزش ۲۴.۳ میلیارد دلار به ریاض را تأیید کرد؛ معاملهای که در صورت نهاییشدن، عربستان را به دومین کشور خاورمیانه پس از اسراییل تبدیل میکند که دارنده این جنگنده است. وزارت خارجهی آمریکا این فروش را کمک به «بازدارندگی عربستان در برابر تهدیدهای کنونی و آینده» توصیف کرد.
این اقدام در حالی انجام میشود که حوثیهای یمن نزدیک به یک ماه است که به صورت جدی با عربستان و گروههای مورد حمایت این کشور درگیر هستند. آنها ضمن پیشروی جدی در خاک یمن و گرفتن مواضع قابل توجه از نیروهای نزدیک به آلسعود، ریاض را نیز مورد هدف موشکی قرار دادهاند. موضوعی که این کشور و آینده پیش رو را در حوزههای مختلف از انرژی تا سیاست مبهمتر کرده است.
به نظر میرسد این حمله نگرانی کشورهای دیگر را نیز در پی داشته و مصر، اردن، بحرین و کویت این حمله را «نقض فاحش» امنیت عربستان خواندهاند. در عین حال، در اقدامی که یادآور روزهای پیش از جنگ ۹ اسفند است، وزارت خارجهی آمریکا به شهروندانش در ۹ کشور منطقه هشدار داد وضعیت امنیتی «پتانسیل تشدید ناگهانی» دارد.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.