In no time lege schappen: storing Albert Heijn laat zien hoe kwetsbaar voedselketen is

Niet zozeer de productie, maar vooral de distributie van producten is een kwetsbaar punt bij de voedselzekerheid in Nederland. Dat zeggen deskundigen over het cyberincident bij Albert Heijn, waardoor werkzaamheden werden stilgelegd en supermarkten gisteren met lege schappen kwamen te zitten.

Volgens Pieter Zwaan van onderzoeksinstituut Clingendael werken supermarkten en leveranciers zo efficiënt dat er bijna geen voorraden zijn waarop kan worden teruggevallen in het geval van incidenten of verstoringen. Zwaan onderzocht in opdracht van het ministerie van Landbouw samen met anderen de kwetsbaarheden van het huidige voedselsysteem.

"In een situatie zoals deze kunnen andere supermarkten soelaas bieden voor degenen die per se verse producten zoals bloemkool of broccoli willen", zegt Zwaan. Maar volgens hem is het niet ondenkbaar dat als de storing bij Albert Heijn langer had geduurd, ook bij andere supermarktketens als Jumbo of Lidl uiteindelijk tekorten waren ontstaan.

Supermarkten en distributiecentra hebben samen een voorraad voor zo'n zes dagen, zegt Zwaan, waarbij er sprake is van een continue aanvoer van nieuwe producten. Hij ziet dat supermarkten bij de distributie van producten zwaar leunen op IT-systemen, om precies op tijd nieuwe voorraden te krijgen. Deze IT-systemen zelf zijn kwetsbaar voor storingen, zo laat het cyberincident bij Albert Heijn zien, maar ook door hun afhankelijkheid van de stroomvoorziening.

In het rapport dat de onderzoekers van Clingendael en de Erasmus Universiteit vorige maand publiceerden, kwamen ze tot de conclusie dat Nederlanders daarom niet voor drie, maar voor acht dagen een noodvoorraad eten moeten aanleggen.

Uit een van de scenario's die is onderzocht bleek dat in het geval van een ernstige weersgebeurtenis, zoals langdurige hevige regen, in combinatie met een grote stroom- en IT-storing het wel twee weken kan duren voordat de distributieketen weer volledig op stoom is.

Ook schrijven de onderzoekers in het rapport dat supermarkten een noodvoorraad moeten aanhouden met daarin een minimale hoeveelheid producten voor huishoudens zodat die een voorraad voor acht dagen kunnen aanhouden. Nu hebben supermarkten nog helemaal niet zo'n buffer, zegt hij.

Bart de Steenhuijsen Piters van de Wageningen University & Research beaamt dit. "Supermarkten hebben geen voorraden, en al hun leveranties moeten van een centraal distributiecentrum komen", zegt de onderzoeker die is gespecialiseerd in voedselsystemen. "En dat heeft direct effect op wat er in de supermarkten ligt."

Omdat voedselzekerheid in het publieke belang is, moet de overheid nadenken over hoe deze kwetsbaarheid kan worden beperkt en welke rol voorraden daarbij spelen, zegt Zwaan. "Maar het is de vraag hoe dat moet gebeuren. Het is een politieke vraag bij wie de verantwoordelijkheid komt te liggen."

"Het is ook de vraag waar die voorraden moeten worden bewaard, zeker op plekken zoals binnensteden met ruimtegebrek", zegt Zwaan. Daarnaast is het een kostenvraagstuk, zegt hij. "Want wie moet dat betalen: de supermarkt of de overheid die wil dat ze extra voorraad hebben?"

De Steenhuijsen Piters legt uit dat supermarkten gericht zijn op efficiëntie, met als doel om de prijs voor consumenten laag en de winstmarges voor het bedrijf zo hoog mogelijk te houden. Dat is volgens hem ten koste gegaan van de weerbaarheid, de continuïteit en de leveringszekerheid.

Toch zijn voorraden in de huidige onzekere tijden misschien ook wel vanuit de winstmarges van supermarkten verstandig, zegt Zwaan. "Als je ziet hoeveel omzet de Albert Heijn nu misloopt, dan is het misschien vanuit bedrijfseconomisch perspectief slim om een iets grotere voorraad aan te houden."

Bij een toekomstige, grote nationale schok zullen bepaalde groepen onevenredig hard worden geraakt, zegt De Steenhuijsen Piters. "Volgens de FAO (VN-landbouworganisatie, red.) zijn er nu 1,6 miljoen mensen in Nederland die voedselarm zijn en dus moeite hebben met hun voedselvoorziening en zeker toegang tot gezond voedsel."

Om deze groep te ondersteunen zal de overheid dan moeten overgaan op een protocol om voedsel te herdistribueren. Maar zo'n nationaal protocol is er nog niet. "En dat terwijl schokken in het voedselsysteem zoals klimaatverandering, internationale conflicten en hybride aanvallen alleen maar toenemen."

Wel wordt daar aan gewerkt. Deze zomer liet staatssecretaris Erkens, die Voedselzekerheid in zijn portefeuille heeft, in een Kamerbrief weten dat de overheid werkt aan plannen(opent in nieuw venster) om de voedselzekerheid te vergroten.

"We weten dat ons voedselsysteem onzeker is, maar zijn daar niet voldoende op voorbereid", zegt De Steenhuijsen Piters. Hij erkent dat maatregelen ten koste kunnen gaan van de winstmarges, dus zal er over de hele breedte moeten worden geïnvesteerd in weerbaarheid. Volgens hem daalt het besef dat ze daarin samen moeten optrekken langzaam in. "We staan aan het begin van dat proces."