Amerikaanse kiezer zorgt voor politieke aardverschuiving: hoe nu verder?

De stofwolken dalen langzaam neer na de overweldigende overwinning van de Democraten in de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen. De grote vraag is: hoe nu verder? Drie vragen over de (gevolgen van de) afstraffing voor president Donald Trump.

Hoe groot zijn deze overwinningen in vergelijking met eerdere midterms?

Ook zonder de volledige en definitieve uitslagen is duidelijk dat de Democraten een historische zegetocht hebben geboekt. Het is gebruikelijk dat de partij van een zittende regering zetels verliest tijdens midterms, maar de omvang van zulke nederlagen loopt uiteen. De meerderheid in het Huis van Afgevaardigden wisselt bijvoorbeeld een stuk vaker van eigenaar dan die in de Senaat.

Wat dinsdag gebeurde kan worden omschreven als een politieke aardverschuiving, die ingrijpende gevolgen heeft voor de machtsbalans in Washington. De Republikeinen verliezen niet alleen de meerderheid in het Huis, maar moeten ook een verrassend ruim Democratisch overwicht in de Senaat dulden.

Mogelijk hebben de Democraten de grootste overwinning voor een partij in het Amerikaanse Congres behaald in de laatste vijftig jaar. De regeringspartij verloor in de periode tussen 1946 en 2022 gemiddeld 26 zetels in beide kamers van het Congres tijdens midterms. De Republikeinen lagen woensdagmiddag op koers om zo'n 38 zetels in het Huis kwijt te raken en zeven in de Senaat.

Trump wil de komende twee jaar zijn vetostem veel gebruiken. Wat betekent dat?

De president kan weigeren om wetsvoorstellen die door het Congres worden aangenomen te tekenen, de laatste stap die nodig is om ze tot wet te maken. Op papier kan zo'n veto worden tenietgedaan door een tweederdemeerderheid in zowel het Huis van Afgevaardigden als de Senaat. De diepe politieke verdeeldheid maakt dat een lastig verhaal.

Als het aankomt op het maken van nieuwe wetten valt te bezien of er veel verandert. Politieke verlamming zorgde er in de afgelopen twee jaar voor dat er niet veel van terechtkwam. De Republikeinse meerderheid in Huis en Senaat was niet ruim en de Democraten zagen weinig heil in samenwerking. De voornaamste horde voor nieuwe wetgeving verschuift weliswaar van het Congres naar het Witte Huis, maar een obstakel blijft een obstakel.

Veel is afhankelijk van hoe de Republikeinen de uitslagen van deze midterms verwerken als ze nadenken over de toekomst van hun partij. De grote vraag is of ze zullen proberen om afstand te nemen van Trump. De president kan zich niet opnieuw verkiesbaar stellen in 2028 en zijn gebrek aan populariteit bij de kiezer heeft de partij ernstig geschaad. Het is duidelijk dat zelfs staten die golden als Republikeinse bolwerken niet meer veilig zijn.

Tegelijkertijd blijft Trump geliefd bij de harde kern van zijn achterban, kiezers die veel Republikeinse politici nodig hebben om überhaupt op een stembiljet te verschijnen. De invloed van de president op zijn partij moet niet worden onderschat.

De Democraten hebben 54 zetels in de Senaat veiliggesteld en kunnen nog 1 of 2 zetels hoger uitkomen, afhankelijk van de uitslagen in Alaska en Mississippi, waar nog op wordt gewacht. Een tweederdemeerderheid bestaat daar uit 60 zetels. In het Huis krijgen ze een comfortabele meerderheid, waarschijnlijk ook in de buurt van twee derde van de zetels.

Dat betekent dat de Democraten straks een relatief klein aantal Republikeinse collega's moeten overtuigen als ze een presidentieel veto willen omzeilen. Het blijft een forse opgave, maar die is wel een stuk kleiner dan veel Democraten op voorhand durfden te hopen.

Wat gaan de Democraten doen na hun winst in het Congres?

Hier zal de komende tijd meer duidelijkheid over komen. Democratische politici spraken op voorhand wel voorzichtig over de mogelijkheden.

Het Democratische leiderschap temperde de verwachtingen over het eerste waar veel mensen aan zullen denken: een afzettingszaak tegen Trump. De Democratische meerderheid in het Huis kan de president vrij eenvoudig in staat van beschuldiging stellen (impeachment), maar in het afzettingsproces in de Senaat zou steun nodig zijn van Republikeinen die daarmee waarschijnlijk hun eigen politieke loopbaan om zeep helpen.

Een stuk waarschijnlijker is dat de Democraten hun aandacht zullen richten op leden van Trumps kabinet, zoals ministers Pete Hegseth (Oorlog) en Robert F. Kennedy jr. (Volksgezondheid). Die zijn niet alom geliefd binnen hun eigen partij en makkelijkere doelwitten dan de president.

Trump kan wel flink meer tegengas verwachten vanaf Capitol Hill. De Republikeinen in het Congres zagen grotendeels af van de traditionele controlefunctie die het parlement heeft ten aanzien van de regering. Voor de Democraten geldt dat naar verwachting niet. Er staat hun een stevige machtsstrijd te wachten over de bevoegdheden van het Congres en die van de president.

De Democraten hebben al aangekondigd dat hun parlementariërs de handel en wandel van de regering-Trump uitgebreid onder de loep zullen nemen. Ook zal de benoeming van rechters, ministers en andere functionarissen een stuk lastiger worden voor de regering, omdat daar de goedkeuring van de Senaat voor nodig is. Kandidaten kunnen dan overigens wel aan de slag als waarnemend minister of directeur van een agentschap.

Meerdere Democratische politici benadrukten dat hun eerste prioriteit is om aan het werk te gaan voor de burger en problemen op te lossen. President Trump zei woensdag dat hij ernaar uitkijkt om samen te werken met de oppositiepartij, ondanks een verleden waarin dat erg lastig bleek.

Matthijs maakt reportagereizen en volgt de Amerikaanse politiek en grote dossiers, zoals de oorlogen in Oekraïne, Gaza en Iran. Mail je tips of vragen.