Polska Lady Makbet. Tak skończył człowiek, który ją obraził

Agnieszka pochodziła z możnego rodu Babenbergów. Była córką margrabiego Austrii Leopolda III, a jej przyrodnim bratem był król niemiecki Konrad III. Około 1125 r. poślubiła Władysława, najstarszego syna Bolesława Krzywoustego. Gdy w 1138 r. jej mąż objął władzę zwierzchnią w podzielonej Polsce, księżna znalazła się w samym centrum walki o przyszłość państwa.

Po śmierci Krzywoustego Władysław otrzymał Śląsk oraz dzielnicę senioralną, podczas gdy jego młodsi bracia objęli własne ziemie. System miał zapobiec wojnie domowej, lecz szybko stał się jej zarzewiem. Senior dążył do umocnienia swojej pozycji i podporządkowania sobie juniorów, a Agnieszka miała gorąco wspierać jego ambicje.

Kadłubek przekonywał nawet, że księżna gardziła niezdecydowaniem męża i potrafiła szydzić z niego jako z "półmęża". Ile prawdy kryje się w tej anegdocie, nie sposób rozstrzygnąć. Pewne jest natomiast, że Agnieszka zajmowała u boku Władysława silną pozycję, a jej rodzinne związki z niemieckim dworem stanowiły dla niego cenne polityczne zaplecze.

Na drodze książęcej pary stanął Piotr Włostowic, dawny palatyn Bolesława Krzywoustego i jeden z najpotężniejszych możnowładców w kraju. W narastającym konflikcie dynastycznym nie chciał bezwarunkowo poprzeć seniora, a z czasem coraz wyraźniej dystansował się od jego polityki. Dla Władysława stawał się przez to niebezpiecznym przeciwnikiem. Dla Agnieszki, jeśli wierzyć późniejszej tradycji – także osobistym wrogiem.

Zemsta ponad wszystko

Według późniejszej opowieści oliwy do ognia dolał niefortunny żart podczas zimowego polowania. Władysław i Włostowic mieli spędzać noc przy ognisku, gdy rozmowa zeszła na ich żony. Palatyn zażartował wówczas, że pod nieobecność księcia Agnieszka zabawia się z niemieckim rycerzem.

Władysław miał później powtórzyć te słowa żonie. Księżna zdecydowanie zaprzeczyła oskarżeniu, lecz zniewagi podobno nie zapomniała. Od tej chwili osobista uraza miała nałożyć się na coraz poważniejszy konflikt polityczny.

Sytuacja stawała się coraz bardziej napięta. Władysław przygotowywał się do ostatecznej rozprawy z młodszymi braćmi, a Włostowic, cieszący się ogromnym autorytetem wśród możnych, stawał się dla niego coraz większą przeszkodą. To właśnie tutaj późniejsi kronikarze ponownie wysuwali Agnieszkę na pierwszy plan.

Przedstawiali ją jako kobietę, która domagała się najsurowszej kary dla człowieka uznanego jednocześnie za politycznego zdrajcę i sprawcę osobistej zniewagi. Nawet jeśli jej rzeczywisty udział w całej sprawie był mniejszy, niż sugerują nieprzychylne jej przekazy, imię księżnej na trwałe zrosło się z tragedią Piotra Włostowica.

Koniec dumnej Agnieszki

Na początku 1146 r. Władysław postanowił ostatecznie usunąć potężnego palatyna z gry. Włostowica pojmano podstępem, a następnie brutalnie okaleczono. Oślepiono go, a według części późniejszych przekazów pozbawiono również języka. Potem został wygnany z kraju.

Tradycja przypisywała Agnieszce w tych wydarzeniach szczególnie ponurą rolę. Księżna miała wręcz domagać się śmierci Włostowica, podczas gdy Władysław zdecydował się "jedynie" na jego okaleczenie. Nie sposób dziś ustalić, czy scena rzeczywiście wyglądała w ten sposób. Sam fakt brutalnej rozprawy z palatynem i jego oślepienia nie budzi jednak większych wątpliwości.

Decyzja Władysława szybko obróciła się przeciwko niemu. Włostowic cieszył się ogromnym autorytetem, a sposób, w jaki został potraktowany, oburzył możnych i popchnął wielu z nich w stronę młodszych braci księcia. Jeszcze w tym samym roku Władysław przegrał walkę o władzę i musiał uciekać z Polski. Agnieszka podzieliła jego los.

Zemsta, która miała usunąć groźnego przeciwnika, przyspieszyła więc katastrofę książęcej pary. Oślepienie Piotra Włostowica nie umocniło ich władzy. Przeciwnie – stało się jednym z wydarzeń, które doprowadziły do jej upadku.

Tekst stanowi fragment najnowszej książki dr. Mariusza Sampa "Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii" (Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2026).