‘Salade in plaats van chips, mijnheer?’: de strijd tegen diabetes begint in de wijk

Van Vorst tot Etterbeek kunnen Brusselaars gratis hun bloedsuikerspiegel laten controleren en deelnemen aan preventieactiviteiten. Zo wordt deze week – in de aanloop naar Werelddiabetesdag op 14 november – diabetes heel zichtbaar gemaakt in de stad.

Die aandacht voor de ziekte is nodig volgens gezondheidswerkers op het terrein. Volgens cijfers van Sciensano uit 2023 heeft ongeveer acht procent van de volwassen Brusselaars diabetes, voornamelijk type 2. De ziekte treft bovendien niet iedereen even hard: bij de armste twintig procent van de Brusselaars komt diabetes ongeveer drie keer zo vaak voor als bij de rijkste twintig procent.

Armoede speelt dus een belangrijke rol. Gezond eten is niet altijd een vanzelfsprekende keuze voor mensen met een klein budget. Wie als alleenstaande moet rondkomen met het maximale leefloon van 1.367 euro per maand en 700 euro aan huur en woonkosten betaalt, houdt nog 667 euro over voor voeding en alle andere uitgaven. Volgens het Brusselse welzijnsplatform Brusano gaat in twintig procent van de huishoudens meer dan de helft naar woonlasten, waardoor er vaak nog zo'n tien euro per dag overblijft voor voeding.

Naar kruideniers en wachtkamers

In de Marollen werkt de vzw Réseau Santé Diabetè al twintig jaar aan precies dat vraagstuk: hoe kan een mens gezond eten en in beweging blijven met weinig geld? Volgens coördinatrice Nayé Bathily zijn mensen die in armoede leven, vaak ook minder op de hoogte van gezondheidszorg en informatie over gezondheid.

"Als we wachten tot mensen zelf naar ons toe komen, is het te laat", zegt Bathily. "Daarom proberen we ons naar hen te verplaatsen." De gezondheids- en sociaalwerkers van het Réseau Santé Diabetè vind je daarom elke donderdagochtend op verschillende plekken in de wijk: van de wachtkamers in de lokale maisons médicales tot de lokale kruidenier.

In de lokale buurtwinkel spreken ze de mensen aan om samen een gezond boodschappenmandje samen te stellen. Bathily noemt een voorbereld: "Een salade in plaats van chips, water in plaats van frisdrank: we proberen mensen in de richting van gezondere keuzes te sturen, maar zonder hun plezier in eten weg te nemen."

Tijdens hun werk geven medewerkers van Réseau Santé Diabetè informatie over voedingswaarden in de producten van de klanten. "Het doel is niet om mensen hun voedingsgewoonten volledig te laten omgooien, maar om hen stap voor stap te begeleiden naar gezondere keuzes", zegt Bathily.

"Peulvruchten kunnen bijvoorbeeld een hele goede keuze zijn als alternatief voor vlees: goed voor de darmen en voor de algemene gezondheid. Daarnaast proberen we mensen te overtuigen om sterk bewerkte voeding te vermijden."

Community Health Workers

Réseau Santé Diabetè is niet de enige organisatie die outreachend werkt rond diabetes. Het concept van gezondheidswerkers die naar de mensen toe gaan, kreeg in de jaren 1960 in de Amerikaanse stad Chicago steeds meer vorm. De 'Community Health Workers' moesten het gat dichten tussen reguliere gezondheidszorg en bepaalde groepen in de samenleving - vaak met een migratie-achtergrond - die moeilijk bereikt werden.

In Brussel brak die vorm van outreachend werken door tijdens de coronacrisis, toen bleek dat overheidscommunicatie over de risico's van de ziekte en het belang van vaccinatie, moeilijk doordrong in sommige wijken.

Het team van Buurtactierelais (BAR) organiseerde al verschillende activiteiten rond diabetes. "In het dagcentrum van L’Entraide in Sint-Gillis werkten we mee met een informatiecampagne, een screening met het lokale Maison Médicale. Daarnaast werkten we mee aan een preventiecampagne bij Ribaucare (Centre Social Santé Intégré) en een workshop over gezonde voeding in Molenbeek."

Hebben dergelijke acties op korte en lange termijn daadwerkelijk effect? "Het is moeilijk om de impact ervan te meten", zegt Vanwynsberghe. "Maar bij elke screening vonden we mensen met diabetes type 2 die niet eens wisten dat ze de ziekte hadden. Als we tijdens één actie drie mensen met diabetes opsporen, is dat op zich al een succes. Maar het vraagt ook enorm veel tijd. Het blijft een druppel op een hete plaat", legt hij uit.

"Diabetes is een belangrijke uitdaging voor de volksgezondheid in Brussel", zegt Vanwynsberghe, die verwijst naar cijfers van het Observatorium voor Gezondheid en Welzijn. "Het is niet overdreven om te stellen dat we met een sociale en gezondheidscrisis worden geconfronteerd. Als we die crisis onder controle willen krijgen, moeten de nodige middelen beschikbaar worden gesteld. Grootschalige screening- en preventiecampagnes kosten minder dan de gevolgen van onbehandelde diabetes."

'Ongelijkheid in de zorg wegnemen'

In Chicago levert buurtgerichte gezondheidszorg alvast meetbare resultaten op. In twee kwetsbare wijken gingen Community Health Workers van deur tot deur om mensen met diabetes type 2 te bereiken. Ze bezochten hen thuis, gaven uitleg over de ziekte en hielpen hen bij het opvolgen van hun behandeling. Hoewel er voorlopig weinig Belgische of Brusselse cijfers beschikbaar zijn over de resultaten van deze aanpak, tonen internationale studies wel het potentieel van outreachend werken aan.

Dat blijkt onder meer uit een literatuurstudie waarnaar Hadewijch Vandenheede, sociologe aan de VUB en gespecialiseerd in ongelijke toegang tot gezondheidszorg, verwijst. Uit de studie, die in 2025 verscheen in het medische tijdschrift BMJ Open, blijkt dat de gemiddelde bloedsuikerwaarde bij patiënten die minstens een jaar begeleiding kregen met 0,5 procentpunt méér daalde dan bij mensen die niet opgevolgd werden door een Community Health Worker. "Dat is een significante verbetering", zegt Vandenheede. "De gezondheidswerkers hielpen patiënten gezonder te leven en hun behandeling vol te houden".

"Outreachend werk is belangrijk", concludeert ze daarom. "Maar nog beter zou zijn om de ongelijkheid in de zorg zelf weg te nemen. De overheid moet nadenken over hoe ze de drempels kan verlagen, zodat iedereen, ongeacht herkomst, woonplaats of opleidingsniveau, dezelfde kansen krijgt op zorg." Die drempels zijn vaak heel concreet, denkt de sociologe: mensen stellen een doktersbezoek uit omdat ze het niet kunnen betalen. Ook beperkte mobiliteit maakt het moeilijker om zorg te vinden.

Tot slot moet er volgens Vandenheede meer aandacht gaan naar de oorzaken van gezondheidsproblemen, zoals armoede en slechte huisvesting. "Zonder een structureel armoedebeleid blijven die problemen bestaan", zegt ze. "Maar tot die tijd vullen Community Health Workers een belangrijk gat in de zorg."