زائر، بیمار، شبه‌نظامی؛ عراقی‌ها در ایران چه می‌کنند
در آیین گشایش «رودشو گردشگری ایران در عراق» در بصره، «مسلم شجاعی»، مدیرکل دفتر توسعه گردشگری خارجی وزارت میراث فرهنگی، از بازاری گفت که ایران برای آن برنامه دارد. او اعلام کرد «سال گذشته» ۳.۴میلیون گردشگر عراقی به ایران سفر کرده‌اند و زیارت، سلامت، تفریح، خرید و خوراک را محصولاتی برشمرد که ایران به این بازار عرضه می‌کند. او شمار کل گردشگرانی را که در همان سال میان دو کشور سفر کرده بودند، بیش از ۱۱میلیون نفر اعلام کرد. گزارش آماری معاونت گردشگری همان وزارت‌خانه، که وب‌سایت «اعتماد آنلاین» در مهر۱۴۰۵ آن را منتشر کرد، برای سال ۱۴۰۴ بیش از ۳.۶میلیون ورود از عراق ثبت کرده است، از مجموع حدود ۶.۲ میلیون نفر خارجی‌ای که وارد ایران شده‌اند.
اما سه‌ماه پس از آیین بصره، نام عراقی‌ها با تصویری دیگر به خبرها آمد و این‌بار سخن از گروه‌های مسلح بود. ۱۷ دی ۱۴۰۴، در روزهای اعتراضات سراسری گزارش شد که حدود ۸۰۰شبه‌نظامی شیعه عراقی با پوشش «سفر زیارتی» به مشهد برای کمک به سرکوب معترضان وارد ایران شده‌اند. هشت روز بعد، شبکه «سی‌ان‌ان» همین رقم را از یک منبع نظامی اروپایی نقل کرد و از ورود آن‌ها «به بهانه زیارت» به شهر مشهد نوشت. روز بعد، مشاور نخست‌وزیر عراق این گزارش‌ها را گمراه‌کننده خواند. اما ایرانیان در ماه‌ها و سال‌های گذشته بارها پرچم‌هایی در خیابان‌های ایران از گروه‌های عراقی دیده‌اند؛ یا اعضای همین گروه‌ها در دانشگاه تهران برای تحصیل در شهرهای مختلف ایران هستند. اما این حضور میلیونی عراقی‌ها دلایل متنوعی دارد.
«بزرگ‌ترین بازار»؛ چه کسانی می‌آیند؟
سالانه میلیون‌ها عراقی به ایران سفر می‌کنند، اما در آمار رسمی، واحد دقیق شمارش ورودی‌ها روشن نیست. به نوشته «اعتمادآنلاین»، گزارش وزارت میراث شامل تمام ترددهای مرزی (و نه فقط گردشگران) می‌شود. از آن‌جا که مشخص نیست آمار بر اساس «تعداد سفر» ثبت شده یا «تعداد افراد»، احتمال دارد رفت‌وآمد مکرر یک فرد چند بار محاسبه شده باشد. طبق همین آمار، تنها در بهار ۱۴۰۵ بیش از ۶۵۴ هزار ورود از عراق ثبت شده است.
این ابهام در آمارهای سال ۱۴۰۲ نیز دیده می‌شود. بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، تنها در پاییز آن سال یک‌میلیون و ۵۹۴هزار گردشگر خارجی وارد ایران شدند که ۶۶۸هزار و ۷۸۰ نفر آن‌ها، یعنی حدود ۴۲درصد، عراقی بودند. عراق در صدر فهرست کشورهای مبدا قرار داشت و پس از آن افغانستان با ۳۱۲هزار و ۳۹۹نفر و ترکیه با ۲۰۵هزار و ۸۵۲نفر قرار گرفتند. اما همین گزارش نیز نمی‌گوید این افراد چند شب اقامت داشته‌اند، برای چه هدفی سفر کرده‌اند یا چقدر در ایران خرج کرده‌اند.
هدف این سفرها هم در آمار تفکیک نشده است. روزنامه «دنیای اقتصاد» در مهر ۱۳۹۷، به نقل از مسوولان سازمان میراث، نوشت در پنج‌ماه نخست آن سال یک‌میلیون و ۲۶۳هزار عراقی وارد ایران شده‌اند، یعنی بیش از ۴۰درصد همه ورودی‌ها. این روزنامه، خرید در شهرهای مرزی، درمان و زیارت را سه هدف این سفرها برشمرد، اما در همان گزارش تاکید کرد دلایل و هدف ورود عراقی‌ها «مشخص نیست».
یک‌سال بعد، «ولی تیموری»، معاون وقت گردشگری، گفت هر گردشگر عراقی به‌طور میانگین ۴.۹ شب در ایران می‌ماند. آن زمان گفته شد که بخشی از عراقی‌ها نزد آشنایان، به‌ویژه «معاودها» در مشهد، اقامت می‌کنند و هزینه هتل نمی‌دهند.
صیغه، عراقی‌ها و برادری
در تابستان ۱۳۹۷، ادعای «گردشگری جنسی» مسافران عراقی در مشهد نزدیک به یک‌ماه در صدر خبرها ماند. «زهرا اردکانی‌فرد» و «مژگان عظیمی‌هاشمی»، در یک مقاله پژوهشی، با بررسی ۲۰خبر از ۹ خبرگزاری و روزنامه رسمی نشان داده‌اند که روزنامه‌های «شهروند» و «شرق» و خبرگزاری ایسنا موضوع را با تعبیرهایی چون «مردان مجرد عراقی» طرح کردند. خبرگزاری‌های فارس و مهر سپس با نقل مسوولان آن را رد کردند و این رسانه‌ها را به همدستی با دشمنان کشور متهم کردند. پس از آن بود که روزنامه شرق عذرخواهی کرد و موضوع در سکوت خبری مدفون شد.
«کیهان»، ۱۲شهریور همان سال، در متنی به نقل از «پایگاه بصیرت»، از «دلایل ایجاد شُبهه علیه گردشگران عراقی» نوشت و آن را کار «بدخواهان» برای «ایجاد شکاف بین دو ملت» و کاستن از جمعیت اربعین دانست. خود شبهه را اما نام نبرد.
کاربران شبکه‌های مجازی اما در همان روزها نیز دو پاره بودند. همان دو پژوهشگر ۵۴ توییت با هشتگ‌های این ماجرا را بررسی کردند. گروهی از این کاربران با بیان کردن موضوع «ناموس» به عراقی‌ها تاختند و آن را به جنگ هشت‌ساله پیوند زدند؛ کاربری پرسید فرزندان خانواده‌های شهدا «برای چی جنگیدند». در برابرشان، کاربرانی با زبان دینی از «برادری» دو ملت گفتند. اما کاربرانی نیز بودند که با نسبت‌دادن ماجرا به حکومت و ترویج صیغه، و دیدن آن به‌عنوان نشانه «حکمرانی فاجعه‌بار» از عدم نظارت دولت در این رابطه گفتند.
از ارزآوری چه می‌دانیم؟
«دنیای اقتصاد» در ۱۳۹۷ از «میز عراق» در معاونت گردشگری، که قرار بود این بازار را سامان دهد، پرسید؛ که ارزآوری عراقی‌ها برای ایران چقدر است اما به نوشته روزنامه، پیگیری دوهفته‌ای آن از دفتر بازاریابی بی‌پاسخ ماند. هنوز برآوردی نیست که بگوید این میلیون‌ها ورود چه مقدار پول به ایران می‌آورد و این پول به جیب چه کسانی می‌رود.
در سال ،۹۸ «ایرج مسجدی»، سفیر وقت ایران در بغداد هزینه هر مسافر عراقی را «حداقل ۱۰۰۰ دلار» برآورد کرد، بی‌آنکه مبنایی برای آن اعلام کند. تیموری راه دیگری پیشنهاد کرد: میانگین ۱۴۹۰ دلاری هزینه هر گردشگر در جنوب آسیا را در شمار ورودی‌های عراقی ضرب کنند. او افزود گردشگران درمانی «بسیار بیش» از این میانگین خرج می‌کنند، اما عددی برای آن نداد. همان سال خبرگزاری «دانشجو» از حضور سالانه ۳میلیون عراقی به ایران خبر داد که حدود ۳میلیارد دلار برای کشور ارزآوری دارند.
سال ۱۴۰۱ شورای جهانی سفر و گردشگری اعلام کرد که گردشگران خارجی در این سال ۶.۲ میلیارد دلار در ایران هزینه کردند. همین نهاد می‌گوید ۵۵ درصد از کل گردشگران خارجی که در سال ۲۰۲۲ وارد ایران شده‌اند عراقی بوده‌اند. اما عدد دقیقی از میزان ارزآوری آن‌ها ارایه نشده است، اما شاید با احتیاط بتوان گفت میزان ارزآوری عراقی‌ها در آن سال حدود ۳میلیارد دلار بوده است.
در آماری که سال ۱۴۰۲ نیز منتشر شده بود نیز هیچ عددی از میزان ارزآوری نبود. اما «محمد مقیمی»، رییس دانشگاه تهران، در مرداد ۱۴۰۳ جذب دانشجویان وابسته به حشد الشعبی را، «درآمد مالی مناسبی» برای دانشگاه‌ها خواند و گفت دولت عراق هزینه تحصیل آن‌ها را می‌پردازد. او نه مبلغی گفت و نه عددی داد. از سال ۱۴۰۴ به این سو نیز که ایران وارد جنگ شده است، آماری از ارزآوری عراقی‌ها در دسترس نیست.
پروازهایی که قطع شدپایان شهریور ۱۴۰۵، پس از آن‌که «اسکات بسنت»، وزیر دارایی آمریکا، از ممنوعیت جهانی فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ایران خبر داد، عراق ورود هواپیماهای ایرانی را ممنوع کرد. پروازهای نجف، اربیل و سلیمانیه متوقف شد و سازمان هواپیمایی کشوری ۳مهر فروش بلیط مسیر عراق را متوقف کرد.
همان روز، «اکرم الکعبی»، دبیرکل «جنبش حزب‌الله النجباء»، از عراقی‌ها خواست اگر پروازها از سر گرفته نشود، در فرودگاه‌ها تحصن کنند. فردای آن روز، دفتر نخست‌وزیری عراق اعلام کرد برای معاف شدن فرودگاه‌هایش با آمریکا مذاکره می‌کند. به نوشته «ایسنا»، «اعتراضات مردمی و تهدیدهای گروه‌های مسلح عراقی» بغداد را زیر فشار گذاشته بود. «فواد حسین»، وزیر خارجه عراق، ۹مهر محدودیت پروازهای نجف و مشهد را «موضوعی حساس» خواند؛ به گفته او سالانه حدود سه‌میلیون عراقی به مشهد می‌روند. فردای آن روز، دولت عراق از معافیت ۴۰ پرواز روزانه میان ایران و نجف خبر داد. «سیدرضا صالحی‌امیری»، وزیر میراث فرهنگی، سه روز بعد به «فرارو» گفت پروازها «با فشار افکار عمومی، دوباره برقرار شد» و «از هر ۱۰۰ گردشگر حدود ۷۰ درصد عراقی هستند.»
معافیتی که آمریکا داده بود، شرط داشت. مجوزی که هواپیمایی عراق برای ازسرگیری پروازهایش گرفت، انتقال پول نقد زیاد را برای مسافران ممنوع کرد و به نوشته فرارو این شرکت را موظف کرد نام و شماره گذرنامه مسافران را به دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا گزارش دهد. ۲۳مهر هم خزانه‌داری آمریکا اعلام کرد مجوز تراکنش‌های «بانک توسعه عراق» با حساب‌های تحریم‌شده مرتبط با ایران فقط تا ۳۰اکتبر اعتبار دارد.
خانه و زمین
در این سال‌ها یکی از موضوعاتی که نسبت به حضور عراقی‌ها در ایران مطرح شده است خرید ملک یا زمین توسط آن‌هاست. اما مقامات حکومتی این موضوع را بارها رد کرده‌اند. تیموری، ادعای خرید ملک از سوی عراقی‌ها در استان‌های شمالی را «در سطح کلان» تکذیب کرد؛ تکذیبی که خریدهای کوچک‌تر را در بر نمی‌گرفت.
اما در مرداد ۱۳۹۹، «رضا صادقی»، رییس اتحادیه املاک بابل، گفت عراقی‌ها، کنار خریداران مشهدی و اصفهانی، از مشتریان مهم ویلا هستند. او سندی برای گفته خود ارایه نکرد. اما برخی از کاربران فضای مجازی از فروش املاک به عراقی‌ها گفته‌اند.
این در حالی است که قانون ۱۳۱۰ اتباع خارجه را از داشتن ملک مزروعی منع می‌کند و باغ و مرتع و قنات را هم در حکم آن می‌داند. زمین مناطق آزاد را، به حکم ماده ۲۴ قانون این مناطق، می‌توان به خارجی اجاره داد، اما نمی‌توان فروخت. آیین‌نامه ۱۳۷۴ تملک اتباع غیرمقیم را هیات عمومی دیوان عدالت اداری در ۱۳۷۸ با رای شماره ۳۶۲ باطل کرد و اعطای حق تملک به بیگانه را «منوط به حکم صریح قانونگذار» می‌دانست. «احمد وحیدی»، وزیر کشور وقت، در تیر۱۴۰۳ گفت: «ممکن است کسانی به‌نام دیگران این کار را کرده باشند» و آن را غیرقانونی خواند و گفت: «خرید ملک به نام تبعه خارجی الان موضوعیتی ندارد.»
سفر برای درمان؛ تجربه بیماران عراقی
«محمد قلی‌پور» و همکارانش در دانشگاه علوم پزشکی «جندی‌شاپور» اهواز، در سال ۱۳۹۶ از ۲۵۰بیمار عراقی بستری در بیمارستان‌های دولتی و خصوصی اهواز پرسیدند پیش از بستری چه انتظاری داشتند و پس از ترخیص چه دیدند. به نوشته این پژوهشگران، میانگین نمره تجربه بیماران در هر هشت بُعد کیفیت خدمات پایین‌تر از میانگین انتظارشان بود. بیشترین فاصله در امکانات تبدیل ارز و جابه‌جایی دیده شد. ۸۴.۸ درصد بیماران گفتند در رفت‌وآمد مشکل داشته‌اند و ۸۲.۸ درصد بیمه نداشتند. تسلط پزشکان و پرستاران به عربی یا انگلیسی هم از ضعیف‌ترین نمره‌ها را گرفت.
پژوهشی دیگر همین مساله را از زبان مصاحبه‌شوندگان ثبت کرده است. «هیرو حمزه‌پور» و همکارانش در دانشگاه «آزاد علوم پزشکی تهران»، در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱با ۱۸نفر در بیمارستان‌های آموزشی تهران و ارومیه گفت‌وگو کردند که بیشتر آن‌ها پرستار بودند. یکی از این مصاحبه‌شوندگان، مادری از اقلیم کردستان عراق که فرزندش را برای درمان به ارومیه آورده بود، به پژوهشگران گفت: «کُردی حرف زدم، نفهمیدند. عربی حرف زدم، نفهمیدند. انگلیسی حرف زدم، نفهمیدند. خیلی درمانده شده بودم. من چنین آدمی نیستم، اما وسط بخش روی زمین نشستم و گریه کردم و فریاد زدم.»
به گفته پرستاران و بیماران این پژوهش، نخستین خواست بیماران خارجی مترجمی است که زبان‌شان را بداند.
زبان اما تنها گره نیست؛ گره دیگر کسی است که بیمار را به مطب می‌برد. در خرداد ۱۳۹۴ ایران‌وایر در گزارشی از مشهد نوشت دلالان بیماران عراقی را از هتل و آژانس به مطب می‌رسانند و بیمار خارجی دو تا سه‌برابر تعرفه بخش خصوصی می‌پردازد. به برآورد گزارش، ۱۵ تا ۲۵درصد هزینه درمان سهم دلال می‌شد.
واسطه همیشه دلال نیست. در پیمایشی از ۱۰۰بیمار عراقی در بیمارستان‌های تهران، که «سعید هاشم‌زاده» و «نیلوفر اعلمی» منتشر کرده‌اند، معرفی از سوی واسطه‌های مورد اعتماد با ۶۲درصد در شمار عوامل انتخاب ایران آمده است. «سمیرا رئوفی» و همکارانش هم در ۲۰۲۱ از ۲۱ مطلع کلیدی در شش شهر شنیدند که واسطه‌های مرزی پول زیادی مطالبه می‌کنند و از مراکز بی‌مجوز و ضعف نظارت گفتند. هیچ‌یک از این منابع نمی‌گوید پول بیمار عراقی از چه راهی به ایران می‌رسد و چه سهمی از آن به واسطه‌ها تعلق دارد.
امداد، کلاس درس یا بیمارستان
در هفت سال گذشته، دست‌کم چهار بار حضور یا پذیرش نیروهای وابسته به حشد الشعبی در ایران علنی اعلام یا گزارش شده است. حشد الشعبی چتری از گروه‌های مسلح عراقی است که در ۲۰۱۴ شکل گرفت. به موجب قانون شماره ۴۰ سال ۲۰۱۶، به اعلام وزارت دادگستری عراق، بخشی از نیروهای مسلح عراق است. یکی از اولین حضورهای اولیه آن‌ها در ایران که رسانه‌ای شد به سال ۹۸ باز می‌گردد. آن‌روزها اعلام شده بود که آمدن این نیروها به مناطق سیل‌زده به دعوت «قاسم سلیمانی»، فرمانده وقت نیروی قدس سپاه، بوده است.
در آن سیل، «ابومهدی المهندس»، نایب‌رییس وقت هیات حشد الشعبی، با شماری از نیروهای حشد برای کمک به سیل‌زدگان به خوزستان آمده بود. «جمال شاکرمی»، فرمانده وقت سپاه ایلام، از ورود «کاروانی بزرگ» خبر داد و خبرگزاری مهر از حدود ۵۰کامیون نوشت که از شلمچه وارد شدند. آن روزها مقامات حکومتی توضیح دادند که «صدها نفر» از اعضای حشد با ویزای سفارت و کنسول‌گری‌ها آمده‌اند و به خوزستان و لُرستان رفته‌اند.
«علی ساری»، نماینده اهواز، گفت نمی‌داند این نیروها ادوات جنگی همراه دارند یا نه و کدام نهاد آمدن‌شان را هماهنگ کرده است. «بهرام پارسایی»، نماینده شیراز، نیز نوشت اگر این نیروها با ماهیت نظامی مستقر شوند، اصل ۱۴۶ قانون اساسی نقض شده است و اگر در قالب همکاری دو کشور آمده‌اند، طبق اصل ۱۲۵ توافق آن باید به تصویب مجلس برسد.
چهار سال بعد، در تیر ۱۴۰۲، خبر توافق دانشگاه تهران با حشد الشعبی برای پذیرش اعضای آن منتشر شد. جمعی از دانشجویان در بیانیه‌ای با عنوان «حذف دانشجو، جذب رزم‌جو»، نوشتند: «ما باید برویم تا آن‌ها بیایند.» مقیمی در مرداد ۱۴۰۳ گفت این جذب ادامه دارد و فرزندان نیروهای زنده، کشته و مجروح «جبهه مقاومت» را هم در بر می‌گیرد.
تازه‌ترین نمونه حضور این نیروها مرداد ۱۴۰۵ است. در آن روزها اعلام شده بود که پس از حملات هوایی آمریکا و عربستان به مواضع «مقاومت عراق»، شماری از مجروحان برای درمان به یکی از بیمارستان‌های غرب ایران منتقل شده‌اند؛ شمار آن‌ها گفته نشد.
«به بهانه زیارت»؛ حضور در کشتار دی
در هفته دوم اعتراضات دی‌ماه، رسانه «المرصد العراقي للحقوق والحريات»، به استناد «منابع موثق» اعلام کرد گروهی ۱۳نفره در ۲ ژانویه از شلمچه وارد ایران شده است. «ایران اینترنشنال» چندی بعد نوشت «تقریبا همه» ۸۰۰ نفر از چهار گروه کتائب حزب‌الله، النجباء، سیدالشهدا و بدر هستند، از گذرگاه‌های شلمچه، چذابه و خسروی گذشته‌اند و نخست در «پایگاه خامنه‌ای در اهواز» گرد آمده‌اند.
چهار روز بعد، همان نهاد عراقی به استناد «منابع میدانی» که هویت‌شان را محرمانه خواند، خبر داد گروهی ۱۴۳نفره از افراد مسلح کتائب حزب‌الله، عصائب اهل الحق «و گروه‌های دیگر» در ۹ژانویه از شلمچه گذشته است. به نوشته المرصد، پوشش این سفر «مرخصی ماهانه» بود، افراد با نیروهای اطلاعات سپاه همراه بودند و در اردوگاهی سابق در خرمشهر ماندند. این نهاد برآوردی تجمعی از چند هزار نفر هم داد.
گزارش «سی‌ان‌ان» در ۱۵ ژانویه به نقل از یک منبع نظامی اروپایی از ۸۰۰ جنگجو خبر داد که از استان‌های دیالی، میسان و بصره وارد ایران شده‌اند. این رسانه همچنین به نقل از یک منبع امنیتی عراقی از نزدیک ۵۰۰۰نفر که از گذرگاه‌های الشیب و زرباطیه وارد شده‌اند، خبر داد.
در مقابل این ادعاها، ۲۶ دی، «حسین علاوی»، مشاور نخست‌وزیر وقت عراق، در گفت‌وگو با شبکه «اسکای‌نیوز عربی» گزارش‌های ورود افراد مسلح عراقی به ایران را گمراه‌کننده خواند و گفت: «طرف ایرانی توانایی‌هایی دارد و به حمایت عراق نیازی ندارد.» اما تصاویری که در این سال‌ها منتشر شده است، چیز دیگری می‌گوید.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.