Nieuwe doelen in het onderwijs: zelfs wiskundedocent moet nadenken over taal

Nederlandse kinderen werken vanaf dit schooljaar met nieuwe kerndoelen in het onderwijs - het wettelijke overzicht van wat ze moeten leren. Het vorige curriculum uit 2006 was verouderd en de leesvaardigheid moet hoognodig worden opgekrikt. Al is dat laatste zo simpel nog niet.

De kerndoelen schrijven voor wat leerlingen vanaf de kleuterklas tot en met de middelbare school minimaal moeten leren. Ze moeten bijvoorbeeld kunnen rekenen met breuken en procenten, veelvoorkomende planten in de omgeving herkennen en weten welke maatregelen Nederland heeft genomen en neemt tegen overstromingsgevaar. Scholen mogen zelf bepalen hoe ze die kennis en vaardigheden aanleren.

"De prestaties van leerlingen op het gebied van lezen, schrijven en rekenen tonen een dalende lijn", schreef onderwijsminister Judith Tielen afgelopen juli nadat de eerste nieuwe kerndoelen waren goedgekeurd door het parlement.

Vijftienjarige Nederlandse leerlingen staan zelfs onderaan de Europese ranglijst voor leesvaardigheid. "Het landelijke curriculum is een belangrijke factor om dit tij te kunnen keren."

Maar de oude kerndoelen uit 2006 hadden om nog wel meer redenen een likje verf nodig. Ze stamden uit de tijd dat er nog geen iPhones bestonden, de Brexit nog ondenkbaar leek en nepnieuws online nog geen miljoenpubliek bereikte. Een andere wereld dus.

Vaag en abstract

Bovendien waren de oude kerndoelen vaag en abstract, zegt Nienke Nieveen, hoogleraar Curriculumontwikkeling aan de Technische Universiteit Eindhoven, tegen NU.nl. "In 2006 was het mantra: meer ruimte en keuze voor scholen, ouders en leerlingen. Maar als je ze heel vaag laat, wordt het ook lastig om te bepalen of je ze goed uitvoert."

Dit was bijvoorbeeld een van de oude kerndoelen voor Nederlands:

Het nieuwe kerndoel luidt zo:

Vijf jaar overstaptijd

Vier jaar nadat toenmalig onderwijsminister Dennis Wiersma in zijn Masterplan Basisvaardigheden de ontwikkeling van een nieuw curriculum had aangekondigd, kunnen scholen vanaf deze maand met de eerste nieuwe kerndoelen aan de slag. Het gaat om Nederlands, Friese taal en cultuur en rekenen-wiskunde.

De kerndoelen voor de andere leergebieden worden volgend jaar geïntroduceerd. Scholen hebben maximaal vijf jaar de tijd om over te stappen.

"Leerlingen kunnen vanaf nu gaan merken dat er meer samenhang zit in hun onderwijs", zegt programmamanager Lucie Gooskens van SLO, de organisatie die de kerndoelen ontwikkelt. "Dat bijvoorbeeld het vak Nederlands meer aansluit op de wereld van nu, met globalisering, AI en andere maatschappelijke ontwikkelingen."

Burgerschapsonderwijs en digitale geletterdheid (kunnen omgaan met technologie) hebben een nieuwe, prominente plek, maar beperken zich niet tot de vakken maatschappijleer en informatica. "De geschiedenisles is bijvoorbeeld een heel mooie kans om het ontstaan van de democratie te behandelen."

Bewust teksten kiezen

Het opkrikken van de taalvaardigheid hoort niet langer alleen bij de lessen taal en Nederlands. Elk vak en iedere leraar moet daar zijn steentje aan bijdragen, tot en met de leraar wiskunde.

"Niet dat elke docent een taaldocent moet worden, maar elke docent kan wel goed nadenken over welke teksten hij of zij in de les gebruikt", vervolgt Gooskens.

"Hoe kunnen leerlingen die tekst analyseren, hoe gaan ze de stof begrijpen? Ook kunnen docenten bijvoorbeeld bij de leraren Nederlands te rade gaan als ze een nieuw lesboek willen aanschaffen: staan hier mooie, rijke teksten in?" Een 'rijke' tekst heeft bijvoorbeeld gevarieerd taalgebruik en helpt een leerling om verbanden te leggen met andere teksten.

Tautologie en pleonasme

Het nieuwe curriculum moet de lessen taal en Nederlands bovendien minder versnipperd maken. Dat betekent niet langer eindeloos veel begrijpendlezenvragen over bijvoorbeeld signaalwoorden en leesstrategieën, maar vaker teksten écht begrijpen of écht goed kunnen schrijven.

"Neem nou netjes formuleren, wat uiteraard heel belangrijk is", vertelt Paul Doorn, leraar Nederlands op het Etty Hillesum Lyceum in Deventer. "Bij ons moesten leerlingen tot voor kort formuleerfoutjes behandelen en uit hun hoofd leren." Denk daarbij aan tautologieën (zoals de uitdrukking 'gratis en voor niets') en pleonasmen (zoals 'witte sneeuw').

"De definitie van een pleonasme en een tautologie kennen is mooi, maar maakt je niet per se een betere schrijver. Als jouw taalgevoel je al vertelt dat je 'witte sneeuw' niet moet opschrijven, is dat eigenlijk al genoeg."

Geen ei van Columbus

Toch zijn de nieuwe kerndoelen "niet het ei van Columbus" om de taalvaardigheid weer op niveau te brengen, benadrukt Gooskens. "Het is een hulpmiddel, een kompas, maar geen afgerond onderwijsprogramma." Ze hoopt dat scholen er "doordachtere keuzes" door gaan maken rond bijvoorbeeld lesboeken, toetsen en onderwijstijd.

"De kerndoelen op zich gaan niet voor betere taalprestaties zorgen", beaamt hoogleraar Nieveen. "Daar zijn ook goede docenten en lesmaterialen voor nodig. En bijvoorbeeld een goede en up-to-date schoolbibliotheek waarin voor leerlingen echt iets te kiezen valt."

Sowieso zijn de kerndoelen niet allesbepalend, benadrukt ze. Behalve dat leraren zelf bepalen hoe ze met de kerndoelen aan de slag gaan, hoeft zo'n 30 procent van de onderwijstijd niet eens aan die kerndoelen te worden besteed. Dat deel kunnen scholen inrichten met vakken en thema's die ze zelf interessant vinden.

'Gescript' curriculum

Heel anders is het bijvoorbeeld in Nieuw-Zeeland. Nieveen: "Daar is het curriculum onlangs een soort script geworden dat docenten elke dag moeten afvinken. Iedereen leert daar precies hetzelfde, terwijl je als docent juist als geen ander weet wat jouw specifieke leerlingen nodig hebben, omdat er bijvoorbeeld iets speelt in hun klas of gemeenschap."

Onderwijs gaat niet alleen om rekenen, taal en wereldoriëntatie, maar ook om bijvoorbeeld sociale interactie en samenleven, vindt ze. "Stel dat er ruzie in de klas ontstaat of een nieuwe leerling in de klas komt, dan kun je dat moment aangrijpen om leerlingen te leren hoe ze daarmee om moeten gaan. Zulke ervaringen zijn niet vooraf vast te leggen in een 'gescript' curriculum."

Kim schrijft over de grote ontwikkelingen in de gezondheidszorg en het onderwijs in Nederland. Tips of vragen? Mail naar kim@nu.nl