Kunst als middelvinger naar de macht: Ai Weiwei maakt van activisme zijn levenswerk

Patrick Derom Gallery pakt uit met de eerste grote overzichtstentoonstelling in België van Ai Weiwei, een van de bekendste nog levende kunstenaars ter wereld. Al een carrière lang steekt Ai zijn letterlijke en figuurlijke middelvinger uit naar alles wat ruikt naar macht en prestige. Daarvoor belandde hij 81 dagen achter tralies in zijn thuisland.

Een kunstenaar is óók altijd activist. Dat mantra klinkt door in alles wat de 69-jarige Chinese kunstenaar Ai Weiwei onderneemt. Die visie loopt door zijn genen: zijn vader, de invloedrijke dichter Ai Qing, werd beschuldigd van rechts- en anti-staatsgedachtegoed, en daarvoor moest zijn familie het ontgelden. Tijdens zijn jeugd leefde de familie jarenlang teruggetrokken in een grot die diende om vee te houden. Maar ook in die ellende waren er veel gelukkige momenten, zo zei Ai Weiwei in 2020 bij de Britse krant The Guardian: “Ik vind het heel positief om als kind arm te zijn en een leeg leven te leiden. Ik denk dat je daardoor begrijpt hoe kwetsbaar onze menselijkheid kan zijn.”

Ai werd geboren in 1959 in de Chinese hoofdstad Peking. Net als zijn vader was Ai artistiek aangelegd, en op zijn achttiende schreef hij zich in op de filmschool van Peking. Na twee jaar gaf hij er de brui aan, en besloot hij naar New York te verhuizen. Zijn carrière als internationaal kunstenaar laat in die periode nog even op zich wachten: hij werkte in de stad als schoonmaker, klusjesman, of elke andere job die hij te pakken kon krijgen. Maar die periode definieert hem sterk als kunstenaar: hij leerde er het werk kennen van Marcel Duchamp, de dadaïst die met readymade werken zoals Fountain de richting van de kunst voorgoed veranderde in het begin van de 20e eeuw.

In de vroege jaren 2000 was Ai vooral actief als architect, al stelde hij al werk tentoon. Een keerpunt kwam er toen het architectenbureau waar hij werkte het ontwerp mocht maken van het Nationaal Stadion van Peking voor de Olympische Spelen. Ai ontwierp mee het design, dat eruitzag als een vogelnest. Met dat iconische ontwerp raakte zijn internationale kunstcarrière in een stroomversnelling.

Tot zijn bekendste werk behoren drie foto’s uit 1995, waarop in drie momentopnames te zien is hoe Ai een urne uit de Chinese Han-dynastie aan diggelen laat vallen op de grond. Hij kijkt recht in de camera met onverstoorde blik. De urne was tweeduizend jaar oud – het was al de tweede die hij liet vallen, want de eerste keer was de foto mislukt. Het is een wederkerend thema in zijn oeuvre: wie bepaalt wat erfgoed is, en wat zegt ons gemeenschappelijke verleden over ons? Tegelijk is het een verwijzing naar het regime van de communistische leider Mao Zedong, die de ‘oude’ cultuur en geschiedenis van China wou verbannen tijdens de Culturele Revolutie in de jaren 1960 en ‘70.

Een verwant werk zal te zien zijn in de Patrick Derom Gallery: een urne waarop Ai het rode Coca-Colalogo graveerde. Wie de vaas vijfhonderd jaar later terugvindt, denkt misschien dat Coca-Cola een van onze goden was. En dat is net het punt: dwepen we vandaag niet te hard met miljardenbedrijven en hun merken? Hoezeer Ai zich ook afkeert van het communistische regime, voor hem is de tegenhanger ervan absoluut geen beter alternatief: ook kapitalistisch winstbejag creëert systemen van uitbuiting. Het hedendaagse consumentisme is vaak de kop van Jut in zijn werk.

Cel zonder ramen

AI is steeds vlijmscherp geweest voor het Chinese autoritaire regime van vandaag en gisteren. In 2010 liet hij weten aan de Britse omroep BBC dat de Chinese overheid “een regering is die het eigen volk niet het recht geeft om haar leiders te kiezen”. “Dit is een samenleving die de rechten en het geluk van mensen opoffert om winst te maken”, aldus Ai. Intussen is de huidige president van China, Xi Jinping, al 15 jaar aan de macht, nadat de grondwet tijdens zijn tweede termijn gewijzigd werd om voor een derde termijn president te kunnen worden.

Ik vind het positief om als kind arm te zijn en een leeg leven te leiden. Dan begrijp je hoe kwetsbaar we zijn

In 2006 startte Ai met een blog, waarin hij schreef over de censuur en corruptie in het land, maar evengoed over kunst. In 2009 ging hij een stap verder: hij zette zijn onlineplatform in om een burgeronderzoek te beginnen naar de dodelijke aardbeving van 2008 in Sichuan, die het leven kostte aan minstens 69.000 mensen, en miljoenen burgers ontheemde. Ai maakte zich sterk dat er duizenden kinderen omkwamen omdat hun schoolgebouwen slecht gebouwd en verouderd waren, en dat corruptie en onverschilligheid binnen de overheid aan de basis lagen van dat wanbeheer.

Ai was vastberaden om de namen van overleden kinderen te publiceren. Via zijn blog deed hij een oproep aan vrijwilligers, die wilden reizen naar Sichuan en er spreken met families van slachtoffers. Het zou de druppel blijken voor de overheid: zijn dissidente blog werd afgesloten. Meer dan 2.700 blogposts en duizenden foto’s, die intussen waren uitgegroeid tot een belangrijke vorm van informatie voor de Chinese burgers, werden van het internet gehaald.

In 2011 werd Ai opgepakt door het Chinese regime. 81 dagen lang werd hij vastgehouden, in een cel zonder ramen. De overheid haalde belastingontduiking aan als reden voor de aanhouding, al waren zijn kritische uitingen over het communistische regime uiteraard de grootste doorn in het oog van de Chinese overheid. Ai werd vrijgelaten op borgtocht, maar kon China vier jaar lang niet verlaten omdat zijn paspoort geconfisqueerd werd. “Elke minuut voelde ik dat ik dicht bij de dood stond”, zou Ai later getuigen bij BBC over zijn gevangenschap.

Nog kritiek op de macht vind je terug in de iconische fotoserie Study of perspective, eveneens tentoongesteld in de Brusselse expo. Op de beelden steekt Ai steevast zijn middelvinger uit naar nationale iconen zoals de Eiffeltoren, het Witte Huis of het Tiananmenplein in Peking. De spot drijven met alles wat ruikt naar macht of prestige is een handelsmerk van de kunstenaar.

Op 69-jarige leeftijd blijft Ai nog altijd tegen de stroom in varen, en stelt hij onder meer artificiële intelligentie en kolonialisme in vraag. Door zijn politieke overtuigingen moet hij vrezen voor zijn veiligheid in het land waar hij geboren is. Maar Ai Weiwei zou Ai Weiwei niet zijn als hij ook voor die situatie geen goede oneliner had klaarliggen: “Veel mensen moeten hun land met lege handen verlaten, terwijl ze misschien ooit in een paleis woonden. In China zegt men: je wordt naakt geboren en je sterft naakt. Je moet beide uitersten begrijpen.”

Ai Weiwei: the art of defiance loopt van 19/9 tot 14/11 in Patrick Derom Gallery