Cztery zdania, które sygnalizują samotność. Wskazali je polscy naukowcy

Jeśli doświadczasz problemów emocjonalnych i chciałbyś/chciałabyś uzyskać poradę lub wsparcie, tutaj znajdziesz listę organizacji oferujących profesjonalną pomoc. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia zadzwoń na numer 997 lub 112.

Samotność wiąże się z niezaspokojoną potrzebą bliskości. Jest uznawana za istotny problem zdrowia publicznego, związany z gorszym zdrowiem psychicznym i fizycznym oraz większym ryzykiem śmierci. Dotyczy osób w każdym wieku, także młodych.

"Choć może wydawać się osobistym, indywidualnym doświadczeniem, coraz częściej bywa opisywana w literaturze naukowej jako zjawisko społeczne o poważnych konsekwencjach zdrowotnych. Światowa Organizacja Zdrowia w 2023 roku uznała samotność za jedno z kluczowych zagrożeń dla zdrowia publicznego w XXI wieku" - zauważają autorzy kampanii Forum Przeciwko Depresji.

Zaznaczają, że choć nie jest jednostką chorobową, jej skutki mogą być równie poważne jak w przypadku chorób przewlekłych – zarówno w wymiarze psychicznym, jak i somatycznym. "W badaniach wykazano, że samotność zwiększa ryzyko rozwoju depresji o ponad 40 proc., a zaburzeń lękowych o około 25 proc. Długotrwałe poczucie izolacji społecznej wpływa negatywnie na układ odpornościowy, sprzyja reakcjom zapalnym, a także prowadzi do pogorszenia jakości snu" - obrazują eksperci kampanii.

Jak mierzono samotność do tej pory?

W badaniu przeprowadzonym w Polsce podczas pandemii COVID-19 umiarkowanie wysoki poziom samotności stwierdzono u 22 proc. uczestników, a wysoki – u kolejnych 2 proc. Z kolei raport Instytutu "Pokolenia" z 2022 r. wykazał, że na samotność cierpi 53 proc. dorosłych Polaków. W tym badaniu został wykorzystany kwestionariusz Zrewidowanej Skali Samotności R-UCLA w polskiej adaptacji. To jedna z najczęściej stosowanych miar samotności, zawierająca 20 pozycji odzwierciedlających satysfakcję i niezadowolenie z relacji społecznych. W odniesieniu do każdego z 20 stwierdzeń osoba badana ma cztery możliwości odpowiedzi: nigdy, rzadko, czasami, często, którym odpowiadają kolejno cyfry od 1 do 4.

Teraz polscy naukowcy uprościli to narzędzie, opracowując czteroelementową wersję skali pomiaru samotności R-UCLA. Badania z udziałem 4130 osób wykazały, że cztery stwierdzenia tworzą spójne narzędzie, pozwalające ocenić ogólne poczucie samotności.

Nowy zestaw stwierdzeń najlepiej opisujących samotność

Pierwszym autorem publikacji, której wyniki przedstawiono w czasopiśmie "Health Psychology Report", jest Andrzej Piotrowski z Instytutu Psychologii Uniwersytetu Gdańskiego. W badaniach uczestniczyli również naukowcy z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Uniwersytetu Warszawskiego, Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Wyższej Szkoły Biznesu – National Louis University w Nowym Sączu i Uniwersytetu Łódzkiego. Pierwszy etap badań prowadzono przez internet od maja 2025 r. do lutego 2026 r. Wzięło w nim udział 3477 osób, których średnia wieku wynosiła około 26 lat. Kobiety stanowiły 71,5 proc. grupy.

Naukowcy porównali 39 zestawów stwierdzeń zaczerpniętych z pełnej skali. Sprawdzali, jak dobrze każdy zestaw mierzy ogólne poczucie samotności, uwzględniając zarówno spójność odpowiedzi, jak i przydatność poszczególnych stwierdzeń. Ostatecznie wybrali cztery: "Brakuje mi towarzystwa", "Już nie jestem dla nikogo bliską osobą", "Czuję się opuszczony/a" i "Czuję się odizolowany/a od innych". Badana osoba wskazuje, jak często każde z nich ją opisuje. Do wyboru ma odpowiedzi: "nigdy", "rzadko", "czasami" i "często", punktowane od 1 do 4. Wynik jest sumą punktów uzyskanych za cztery odpowiedzi i mieści się w przedziale od 4 do 16. Im wyższy, tym silniejsze poczucie samotności. Wybrany zestaw sprawdzono następnie w niezależnej grupie 653 osób. Ten etap trwał od kwietnia do maja 2026 r. Średnia wieku uczestników wynosiła około 35 lat, a kobiety stanowiły 60,2 proc. grupy.

Analizy potwierdziły, że cztery stwierdzenia tworzą spójną skalę mierzącą ogólne poczucie samotności. Odpowiedzi na poszczególne stwierdzenia były ze sobą powiązane, a każde z nich dobrze odzwierciedlało mierzone zjawisko. Podobne wyniki uzyskano w obu grupach badanych, co przemawia za wiarygodnością skróconego narzędzia.

Co daje skrócenie skali?

Jak wskazują autorzy, krótkie narzędzia są szczególnie przydatne w badaniach obejmujących dużą liczbę uczestników lub wykorzystujących kilka kwestionariuszy. Pozwalają ograniczyć czas potrzebny na udzielenie odpowiedzi, zachowując dobre właściwości pomiarowe.

Skrócenie skali zmienia jednak zakres uzyskiwanych informacji. Pełna polska wersja pozwala rozpatrywać trzy wymiary samotności – związane z bliskimi relacjami, kontaktami społecznymi i przynależnością do grupy. Nowa dostarcza jednego ogólnego wyniku. Potrzebne są jeszcze badania sprawdzające, czy narzędzie działa w taki sam sposób w różnych grupach demograficznych i czy pozwala wychwytywać zmiany nasilenia samotności. Naukowcy zalecają też powtórzenie pomiaru u tych samych osób po pewnym czasie, aby ocenić stabilność wyników.