Yabancı yazar ve örgütlerin İzmir yangını raporu-2

Fransız Illustration Gazetesi Muhabirleri G. Ercole’ün haberi

30 Eylül 1922 tarihli ‘Fransız Illustration’ gazetesinde, İzmir yangınına ait en erken gazete haberine rastlanmıştır. Gazetenin haberinde şunlar yazmıştır:

“Öğleden sonra saat ikiye doğru Ermeni Mahallesi üzerinden bir duman bulutu yükseliyordu. Bununla birlikte, bu yangın genişlemiyor ve sönme eğilimi gözüküyor. Buna rağmen kaçmak isteyen, paniğe kapılmış insanlar rıhtımda toplanıyor. Bir Amerikan vapuru, ABD konsolosluğu önünde, hareket etmek zorunda, çünkü insanlar o vapura binmek için kendilerini denize atıyor. O anda yine Ermeni Mahallesi’nde, daha önemli iki yangın başlıyor. Durum ciddileşiyor, çünkü güneyden gelen rüzgâr artıyor ve alevler Avrupa Mahallesi’ne doğru ilerliyor. Silah sesleri geliyor, el bombaları patlıyor. Türk işgali altında yaşamaktansa ölmeye karar vermiş olan Ermeniler, evlerinde yangın çıkardılar ve Türk askerleriyle savaşmaya başladılar. Cephanelik korkunç bir gürültüyle infilak ediyor. Saat akşamın dokuzu; biz farkına varmadan gündüzden geceye geçtik. Gökyüzü geniş bir ateş bulutuna dönmüştü.”  

‘Le Levant’ Gazetesi’nin araştırması  

21 Eylül 1922 tarihli, İzmir’de Fransızca olarak yayınlanan ‘Le Levant’ gazetesinin İzmir yangınıyla ilgili haberi de şöyledir:

“İzmir yangınının Ermeniler tarafından provoke edildiğini daha önce bildirmiştik, şimdi resmî açıklamalar, bu haberimizi doğruluyor” sözleriyle başlıyordu. Haberin devamında: 

“Ermeni Kilisesi’ne yaklaşık 100 metre uzaklıkta bir Ermeni evinde ilk yangın görüldü. Bu ilk girişim, itfaiyecilerin çabalarıyla engellendi. Birkaç saat sonra kilise çevresinde patlayıcı maddeler ateş almıştı. 

…Anadolu’daki Ermeni alaylarını örgütleyen meşhur Torkom, Yunanlılara İzmir’i terk etmeden önce şöyle seslenmişti; ‘Siz İzmir’i Türklere bırakarak kaçın. Biz ancak öldükten sonra İzmir’i onlara teslim edeceğiz.’ Gerçekten de İzmir’i yakmak için burada bir Ermeni komitesi kurulduğu anlaşılıyor.”

Yakın Doğu’ya Yardım Örgütü Temsilcisi Mark O. Prentiss’in raporu

08 Eylül 1922 tarihinde, Amerikan savaş gemisi ‘Lawrence’ ile İzmir’e gelen ‘Yakın Doğu’ya Yardım Örgütü Temsilcisi’ Mark O. Prentiss, İstanbul’da bulunan İtilaf Devletleri Temsilcisi Amerikalı Amirali Bristol’e İzmir yangınıyla ilgili rapor hazırlamıştır. Yangını Türkler değil, Ermeniler ve Yunanlılar başlattı diyen Prentiss, raporunda şunları yazmıştır;

“Öyle görünüyor ki, Amerika’da hemen herkes İzmir’deki şiddete son bir trajedi olarak eklenen yangının Türklerin sorumluluğunda olduğuna inanmaktadır. Üst düzey önem taşıdığı kabullenilen böylesine bir suçlama Türklerin üzerine atılamaz. İzmir, doğu savaşında ele geçirilen en büyük ödüllerden biriydi. Halkın ve ordunun acil gereksinimi için kullanılan depolar evlerdi. Bunları neden yaksınlar?   

Bu genel bilginin öğesi olarak diğer yandan Ermeni ve Rumlar bu bölgenin nefret ettikleri düşmanın eline geçmesine izin vermediler. Yangından birkaç gün önce İzmir’de bulunan bir rapora göre örgütlenmiş genç bir Ermeni grubu, eğer şehir Türklerin eline geçerse şehri yakmaya ant içmişlerdi. Ermeniler bu planı gerçekleştirebilmek için yeteri kadar hazırlık yapmışlardı.”

Cumhuriyet Kitaplarından çıkan; “Yabancı Belgeler Işığında Türk Ermeni İlişkileri” adlı kitabımda, talihsiz İzmir Yangınını geniş olarak okuyabilirsiniz.

İzmir Yangını ile ilgili Gazi Paşa’nın tespit ve tepkilerini haftaya anlatacağım.