VUB-professor onderzoekt eenzaamheid in de Anneessens-wijk: 'Vooral aanwezig bij jongeren'

De 18- tot 24-jarigen zijn de grootste groep die eenzaamheid ervaart in de beruchte Anneessenswijk. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van Liesbeth De Donder, professor aan de VUB.

"De Anneessenswijk is wat versplinterd”, vertelt Liesbeth De Donder (VUB). “Sommige delen zijn gegentrificeerd: dat zijn kleine eilandjes in de wijk, die op andere plaatsen nog steeds wat verloederd aandoet.” De Donder doet onderzoek naar sociale participatie en eenzaamheid. In het boek Eenzaamheid en de buurt, dat op 19 november wordt voorgesteld op een studiedag, zijn de studieresultaten van het onderzoeksteam gebundeld.

In vier verschillende buurten werd onderzoek gedaan. Een ervan is de Anneessenswijk, “een buurt waar toch nog steeds een zeker stigma rondhangt”, zegt De Donder. Haar studie kadert in een breder onderzoek, een samenwerking tussen de KU Leuven, Thomas More en de VUB. Voor het specifieke deel rond Anneessens werd samengewerkt met De Buurtwinkel en LDC Forum.

Anneessens is een wat vreemde eend in de bijt. De wijk ligt in het westen van de Vijfhoek, geprangd tussen Dansaert en de Marollen. Het is deels een centrumwijk, maar tegelijk ook niet. De wijk kampt met straatboefjes en mensen met een verslavingsproblematiek – in 2005 schreef De Standaard dat de Anneessenswijk “de Bronx van Brussel” was. Sofie Peeters draaide een groot stuk van de ophefmakende documentaire Femme de la Rue, in 2012, in de wijk. Een kwart van de bewoners is er werkloos, de bevolkingsdichtheid is er met 23.000 inwoners per vierkante kilometer enorm.

Maar er beweegt wat in de buurt. Sommige plekken, zoals het Simone de Beauvoirpark, werden netjes heraangelegd, met aandacht voor uiteenlopende buurtvoorzieningen. Stilaan valt de wijk ook 'ten prooi' aan het G-woord. “Gentrificatie heeft tot vervreemding bij de oorspronkelijke bewoners geleid”, zegt De Donder. “Bij de bewoners leeft het gevoel dat de gentrificatie er niet voor hen was.”

Het zijn die veranderingen en hun relatie tot eenzaamheid die in het boek onderzocht worden. De Donder: “Andere buurten die we onderzochten lagen in Aalst, Turnhout en Stavele, een dorp in de Westhoek. We zijn op zoek gegaan naar buurten of wijken waar er onlangs iets veranderde, omdat we eenzaamheid niet volledig als iets individueels zien. Onderzoek naar eenzaamheid gaat vaak over welke veranderingen er in het leven van de persoon in kwestie geweest zijn, zoals zijn job verliezen, een zwaar ongeval meemaken of weduwe worden.”

Buurtlevensverhaal

Of iemand zich eenzaam voelt of niet, hangt ook af van de buurt en het lokale weefsel, meent De Donder, en hoe dat door de jaren heen is veranderd. Daarom werd, samen met buurtbewoners, een 'buurtlevensverhaal' opgemaakt, dat begon in de jaren 1980. “Anneessens was toen nog een 'dorp in de stad': een compacte arbeiderswijk, met kleine winkels, zoals bakkers, slagers en groentewinkels. Dat zijn ontmoetingsplekken”, legt ze uit.

“De wijk bood herkenbaarheid. Bewoners vertellen dat: vroeger wisten ze perfect wie waar woonde. De wijk was arm en, volgens bewoners toch, vergeten door politici, maar er was veel samenhorigheid in de buurt. Dat dorpse gevoel is nu verdwenen, mede door de enorme verhuisgraad in de wijk.”

Vandaag gaat het voorzichtig de goede richting uit in de Anneessenswijk. De wijk is milder en rustiger geworden, overzichtelijker en opener ook. Ze is misschien wat meer 'centrum' geworden. “Het is verbeterd, maar het voelt niet altijd zo voor de bewoners”, zegt De Donder. “Zij hebben het gevoel dat het vooral voor de toeristen verbeterd is. De stad investeert, houdt de dingen proper, maar dat alles dient de bewoners niet.”

Cijfers over hoe groot de eenzaamheid in de buurt is, zijn er niet, tot grote spijt van De Donder. “Helaas hebben we enkel kwalitatief onderzoek kunnen doen”, vertelt ze. “Uit eerder onderzoek weten we wel in welk type wijken er meer kans is op een hogere eenzaamheid. Op basis van die parameters, gaande van de sociaaleconomische kwetsbaarheid van de wijk tot de afwezigheid van groen in de buurt, kun je aannemen dat er in Anneessens ook veel eenzaamheid is.”

Het zijn niet alleen ouderen die eenzaam zijn, integendeel. “De 18- tot 24-jarigen zijn de grootste groep die eenzaamheid ervaart. Dat blijft een grote misvatting”, benadrukt De Donder. Daar heeft de immense (jeugd)werkloosheid deels mee te maken. “We maken vaak een onderscheid tussen drie soorten eenzaamheid: sociale, emotionele en existentiële. Sociale eenzaamheid gaat over de vraag of je verbonden bent met vrienden, kennissen en familie, en vooral over het feit of je een uitgebreid netwerk hebt. Emotionele gaat over intimiteit: als je je echt slecht voelt, wie bel je dan? Je kunt veel mensen kennen, maar toch zeggen: 'Ik heb niemand bij wie ik echt mijn hart kan luchten.'”

“Existentiële eenzaamheid gaat over zingeving: wat doe ik hier, wat is mijn rol? Dat zien we bij ouderen, maar ook bij jongeren, zeker als ze bijvoorbeeld geen werk hebben. Wat is de zin van mijn dag, hoe breng ik die zinvol door, ben ik van betekenis voor anderen, voor de maatschappij? Jongeren hebben soms veel contacten, ook online. Maar hoe hecht zijn die dan?”

Onveiligheidsgevoel

De redenen voor die eenzaamheid zijn legio. Het onveiligheidsgevoel in de wijk is daar een van, al is dat gevoel vaak ten onrechte, zegt De Donder. “Het staat niet in relatie met de concrete kans om slachtoffer te worden van misdaad. Het is een paradox: er zijn genoeg wijken waar de misdaad de afgelopen jaren gedaald is, maar het onveiligheidsgevoel toch gestegen is.” Zo ontstaat wel een vicieuze cirkel. Mensen komen minder buiten, ze kennen daardoor hun buren minder, en als ze dan toch eens buiten komen en iemand zien die ze niet kennen, denken ze: wat doet hij hier in onze straat? “Opnieuw zijn we aanbeland bij de herkenbaarheid van de buurt.”

Die herkenbaarheid is vandaag verdwenen. De buurtwinkels van weleer zijn gesloten. Mensen moesten verhuizen, er kwamen nieuwbouwprojecten in de plaats. Vertrouwde plekken, waaraan bewoners gehecht waren, verdwenen. “Vaak niet de mooiste gebouwen of plekken”, zegt De Donder. “Als buitenstaander zou je zeggen: wat een lelijk gebouw, maar voor sommige mensen was dat hun gebouw, hun plek. Soms is er een verschil tussen objectief en subjectief.”

"Op vraag van de oudere bevolking kwamen meer banken om uit te rusten, maar dan zo'n model waar je in zakt en niet meer uit raakt"

Hoe kan die eenzaamheid dan tegengegaan worden? Niet eenzaam zijn gaat niet per se over veel mensen kennen, maar eerder over 'herkennen', vertelt De Donder. “Om eenzaamheid te doorbreken, denken mensen vaak dat veel sociale contacten opbouwen de weg vooruit is, maar met dit onderzoek willen we benadrukken dat 'vluchtige contacten' eveneens erg belangrijk zijn.”

In de literatuur wordt vaak gesproken over het belang van zogenoemde 'derde plekken': belangrijke ontmoetingsplaatsen in de buurt, zoals een lokaal dienstencentrum (LDC) of winkels. “Vaak zijn dat plaatsen die gericht zijn op consumptie: je moet er iets drinken of kopen.” Sinds enkele jaren is er daarom meer aandacht voor 'vierde plekken', of passing places. “Dat gaat bijvoorbeeld over de voetpaden: zijn die breed genoeg? Verdienen die geen heraanleg? Zonder vierde plekken worden die vluchtige contacten ook moeilijker”, klinkt het.

Kleine ingrepen

Hoe belangrijk die kleine ingrepen zijn, blijkt uit gesprekken met buurtbewoners. “Een iets oudere buurtbewoonster vertelde me dat ze, wanneer ze door de buurt wandelde, steeds naar beneden moest kijken, omdat het trottoir er zo slecht bijlag. Daardoor voelde ze zich wat eenzaam, omdat ze het leven op straat niet zag.” Het zit vaak in kleine dingen: losse voetpaden, tegels of rustbanken. “Op een gegeven moment was de eerste vraag: we moeten meer rustbanken plaatsen. Dan stonden er heel veel rustbanken, maar zo'n model waar je in zakt en als oudere niet meer uit raakt.”

Net daar loopt het volgens De Donder soms mis. “Beleidsmakers schakelen soms naar een gemakkelijk 'check-the-box'-verhaal. Snel even wat bankjes bestellen of met bloembakken de wijk opfleuren, maar het verbetert de levenskwaliteit niet noodzakelijk. De bankjes zitten dan niet comfortabel, waardoor mensen op een zekere leeftijd er niet zelfstandig uit kunnen opstaan. Als je de mensen erbij betrekt, haal je veel meer rendement uit je investeringen.”

Ze verwijst naar de hagen in een aantal hoogbouwwijken in Aalst. Die werden lager geknipt omdat bewoners zich door de hoge hagen onveilig voelden. “Gevolg: je zit daar nu in één groot trekgat. Mensen zeggen: 'Ik zit hier niet meer, door de wind. Dat had ik je op voorhand kunnen vertellen.'”

Participatie is dan ook cruciaal. Al volstaat het niet om bewoners simpelweg uit te nodigen voor een inspraakavond. “Als er inspraakprocessen zijn in een wijk, wie komt er dan naartoe? Vaak zijn dat de mensen die al betrokken zijn bij de wijk. Dikwijls wat hoger opgeleide, witte mensen die graag vergaderen.”

Echte participatie vraagt volgens haar een actievere aanpak. “Dat betekent dat je naar de mensen toe gaat. Niet zeggen: iedereen heeft een briefje gekregen, we hebben tien posters in de wijk gehangen, we hebben een avond georganiseerd. Je moet echt op zoek gaan naar de stillere stemmen, niet alleen de mensen die ook in het oudercomité van de school en de sportclub zitten.”

'Eenzaamheid en de buurt', onder redactie van Leen Heylen en Jasper De Witte, 27,50 euro, uitgegeven bij Acco