Dla kogo literacka Nagroda Nobla? Oto faworyci bukmacherów

Podobnie jak rok i dwa lata temu wysoko oceniane są szanse 73-letniej chińskiej pisarki Can Xue, która w ojczyźnie ma pozycję dysydentki, ale jej twórczość jest doceniana na świecie. Powieści Can Xue dwukrotnie znalazły się na liście Międzynarodowego Bookera, a jedna została przełożona na szwedzki, co w kwestii Nobla zawsze dobrze rokuje. Z bogatego dorobku Can Xue po polsku można przeczytać opowiadania „Chatka na górze” i „Pył” w tłumaczeniu Zofii Jakubów opublikowane w tomie „Kamień w lustrze. Antologia literatury chińskiej XX i XXI wieku”. 

W 2023 roku PIW wydał „Ulicę Żółtego Błota”, pierwszą powieść Can Xue przetłumaczoną na język polski, rok temu ukazała się w Polsce jej kolejna powieść - „Tajemniczy pociąg” (również PIW). Pisarka ma w dorobku ponadto około 120 opowiadań i 50 nowel. Naprawdę nazywa się Deng Xiaohua, jej pseudonim literacki oznacza brudny wiosenny śnieg, który nie chce stopnieć.

Cristina Rivera Garza z szansą na Nobla

Po raz pierwszy wysoko na listach typów noblowskich pojawiła się Meksykanka Cristina Rivera Garza, autorka „Niezniszczalnego lata Liliany” wydanego właśnie przez ArtRage. Książka zdobyła Nagrodę Pulitzera 2024 w kategorii wspomnienia. Pisarka przedstawia w niej historię swojej siostry, która w wieku 20 lat została zamordowana przez swojego byłego chłopaka, który nie mógł się pogodzić z rozstaniem.

Wysoko na listach zakładów noblowskich lokuje się ponownie 87-letni Australijczyk Gerald Murnane, przez „New York Timesa” nazwany „największym żyjącym pisarzem anglojęzycznym, o którym większość ludzi nigdy nie słyszała”. Raczej nie słyszała o nim większość Polaków, ponieważ pierwsza jego powieść przełożona na polski - „Równiny” - ukazała się dopiero rok temu nakładem Czarnego. To książka wydana w 1982 roku, jej bohaterem jest anonimowy filmowiec, który podróżuje po środkowej Australii, gdzie — korzystając z pieniędzy bogatych właścicieli ziemskich — próbuje sfilmować tamtejsze równiny. Murnane nigdy nie leciał samolotem, w ogóle unika nowoczesnego świata i technologii, a na pytania o to, czy odebrałby Nagrodę Nobla, odpowiada, że do Szwecji się nie wybiera.

Wysoko notowany jest też indyjski prozaik Amitav Ghosh, autor takich powieści jak „Żarłoczny przypływ” (Noir sur Blanc), „Szklany pałac” czy „Chromosom z Kalkuty” (obie Zysk i S-ka). Gdyby zdobył nagrodę, byłby to pierwszy Literacki Nobel dla Hindusa po nagrodzie dla Rabindranatha Tagore'a w 1913 roku.

Salman Rushdie zasłużył na nagrodę?

Nagrodą Nobla mógłby wreszcie zostać uhonorowany Salman Rushdie, weteran rankingów noblowskich od lat, obłożony fatwą za „Szatańskie wersety”. Pisarz, na którym ciąży wyrok śmierci za rzekomą obrazę Mahometa, przez wiele lat się ukrywał, ale w końcu postanowił wrócić do normalnego życia. Cztery lata temu w Nowym Jorku został zaatakowany przez nożownika, przeżył, ale stracił oko. Krytycy przypominają, że jest jednym z najlepszych żyjących pisarzy i na Nobla zasłużył.

Szanse na najważniejszą nagrodę literacką ma także rumuński pisarz Mircea Cărtărescu, autor monumentalnych i uważanych za niełatwe w odbiorze powieści. Na polski przełożono dotąd m.in. „Dlaczego kochamy kobiety?” (Czarne), „Nostalgię” (ArtRage), a w tym roku ukazał się przekład opus magnum - „Solenoid” (ArtRage). Pisarz przedstawia rumuńskie doświadczenie komunizmu, łącząc surrealizm z realizmem magicznym.

Weteranką rankingów noblowskich jest Margaret Atwood — dwukrotna zdobywczyni Bookera, autorka kilkunastu powieści, 15 tomików poezji, siedmiu zbiorów opowiadań. Jej najsłynniejsza książka – „Opowieść podręcznej” (Wielka Litera) – doczekała się ekranizacji. Atwood uchodzi za jedną z najważniejszych pisarek feministycznych – pisze o przemocy, dystopii i władzy.

U bukmacherów znajdziemy również zakłady na zwycięstwo Japończyka Harukiego Murakamiego, Amerykanina Thomasa Pynchona czy kanadyjskiej poetki Anne Carson. W Polsce ukazały się jej m.in. „Piękno męża” (wyd. Słowa na Wybiegu), eseje „Słodko-gorzki eros”, tom poezji „Dekreacja. Wiersze, eseje, opera” oraz mikropowieść „Autobiografia czerwonego” (wszystkie Ossolineum). Na listach zakładów wymieniani są też m.in. Michel Houellebecq, Colm Tóibín, Pierre Michon i Karl Ove Knausgård.

Akademia lubi zaskakiwać

Akademia Szwedzka często stosuje strategię zaskoczenia — zamiast angażować się we współczesny kontekst polityczny, woli skierować uwagę czytelników na mniej znane obszary literatury i jej autorów. Tak stało się cztery lata temu, gdy nazwisko laureata — Abdulrazaka Gurnaha — niewiele mówiło nawet krytykom literackim. Inni laureaci z ostatnich lat, jak amerykańska poetka Louise Glück czy Norweg Jon Fosse, również nie należą do mainstreamu literatury. W kontekście literackiego Nobla wymieniany jest mieszkający w Szwecji kurdyjski pisarz Salim Barakat piszący po arabsku. W zestawieniach pojawia się kenijski pisarz Ngũgĩ wa Thiong'o, który podjął świadomą decyzję, żeby tworzyć nie w języku angielskim, lecz swoim rodzimym dialekcie gikuyu, tłumacząc to pragnieniem „dekolonizacji literatury”. Być może przyszedł jednak czas na któregoś z weteranów noblowskich rankingów, jak syryjski poeta Adonis.

W związku z tym, że od ponad dekady Nobel przyznawany jest naprzemiennie kobietom i mężczyznom, w tym roku można oczekiwać, że doceniona zostanie pisarka — w 2025 r. Komitet Noblowski nagrodził węgierskiego pisarza László Krasznahorkaiego za „przekonującą i wizjonerską twórczość, która w obliczu apokaliptycznego lęku potwierdza moc sztuki”.

Literacka Nagroda Nobla jest przyznawana przez Akademię Szwedzką od 1901 roku. Akademia składa się z 18 członków, wśród których znajdują się szwedzcy pisarze, poeci, filolodzy i historycy. Nad wyborem laureata pracuje Komitet Noblowski, w tym roku składający się z sześciu osób, pod przewodnictwem Andersa Olssona. Każdego roku nazwiska kandydatów do nagrody mogą być zgłaszane nie tylko przez członków Akademii Szwedzkiej, ale także członków innych podobnych instytucji, profesorów literatury i filologii, laureatów Literackiej Nagrody Nobla oraz przewodniczących stowarzyszeń literackich. Nominacje są tajne i zostają ujawnione dopiero po upływie 50 lat od przyznania nagrody.