Nieuw archiefonderzoek legt bloedige band vast tussen Fort van Breendonk en Brussel

De historische dramareeks Breendonk op Streamz met Kevin Janssens. De docureeks De Hel van Breendonk op VRT Canvas. Een podcastreeks van Isabel Voets met focus op de vrouwelijke gevangenen. En voor het eerst in twintig jaar een nieuw standaardwerk van historicus Dimitri Roden, op basis van onthullend archiefonderzoek. Dit najaar valt niet te ontsnappen aan de geschiedenis van het Fort van Breendonk, tussen 1940 en 1944 door de Duitse bezetter gebruikt als 'opvangkamp' voor politieke en gemeenrechtelijke gevangenen.

Hoewel Breendonk op 25 km van Brussel ligt, in Willebroek, heeft de geschiedenis van het gebouw toch sterke linken met de hoofdstad, zegt Roden. “Vanuit Brussel werd het bezette land bestuurd”, vertelt Roden. “Het militair bestuur had zijn lokalen in de Koningsstraat. De Sipo-SD hield kantoor op de Louizalaan, de Geheime Feldpolizei in de Rue Traversière (de Dwarsstraat, red.). Van daaruit vertakte het netwerk zich verder richting de Belgische provincies, steden en gemeenten. Het militair bestuur runde het bezette land door te steunen op de bestaande Belgische administraties, die sowieso in Brussel gecentraliseerd zijn.” Vast staat dat voor heel wat Brusselse gevangenen de weg naar Breendonk – “het kamp van de sluipende dood” – begint met een arrestatie en een verhoor door de Sicherheitspolizei-Sicherheitsdienst (Sipo-SD).

De Brusselse gevangenen vormden geenszins een homogene groep. Onder hen communisten, andere verzetsstrijders, politieke activisten, inlichtingenagenten en leden van clandestiene netwerken. “De redenen waarom mensen werden opgepakt, liepen uiteen: van spionage en sabotage tot hulp aan onderduikers en geallieerde piloten”, zegt Roden. “Al moet worden opgemerkt dat het verzet in de eerste fase van de oorlog minder georganiseerd was.”

De weg eindigt in Breendonk

Niet iedereen die in Breendonk belandde, had immers deelgenomen aan gewapend verzet. Ook wie nationale feestdagen zoals 11 november of 21 juli vierde, of deelnam aan een anti-Duitse manifestatie, riskeerde vervolging. Dat neemt niet weg dat Brussel tijdens de oorlog wel degelijk een haard van verzet was. De Université libre de Bruxelles (ULB) groeide uit tot een belangrijke voedingsbodem voor het verzet. Studenten, academici en andere betrokkenen hielpen bij de verspreiding van clandestiene publicaties, verzamelden inlichtingen, pleegden sabotage of hielpen mensen onderduiken. Maar voor velen van hen eindigde de weg in Breendonk.

Een bekend voorbeeld is Jean Burgers, een van de leidende figuren van Groep G. Dat Brusselse verzetsnetwerk legde zich onder meer toe op sabotage van de Duitse oorlogsinspanning. Burgers werd gearresteerd, naar Breendonk overgebracht en uiteindelijk geëxecuteerd.
Ook Youra Livchitz, de Brusselse arts die in april 1943 samen met zijn medestanders het twintigste konvooi met Joodse gedeporteerden naar Auschwitz tot stilstand bracht, behoort tot de bekendste namen van het Belgische verzet. “Lange tijd werd aangenomen dat hij in Schaarbeek werd geëxecuteerd, maar volgens mijn onderzoek is hij wellicht in Breendonk ter dood gebracht”, zegt Roden.

Een opvallende groep Brusselse gevangenen bestond uit postmannen. Sommigen gebruikten hun positie om documenten van de bezetter achter te houden of informatie door te spelen. Anderen waarschuwden mensen die op het punt stonden om voor de verplichte arbeidsdienst in Duitsland te worden opgeroepen.

Een van hen is François Vanderveken, van wie het verhaal ook in het Fort wordt verteld. Op een foto is de jonge man na zijn vrijlating uit Breendonk te zien. Hij woog nog amper 38 kilogram en kijkt met grote ogen en een grimas in de camera, zijn ribben zijn te tellen en zijn lichaam draagt sporen van verschillende verwondingen. Maar hij overleefde het wel.

Pervers regime

Als de nieuwe geschiedenis van Breendonk een verdienste heeft, dan wel dat er een stevige portie 'grijs' wordt toegevoegd aan het zwart-witte narratief van daders en slachtoffers dat door de jaren heen de hoofdtoon was gaan zetten. “Door diep in de archieven te duiken krijg je meer oog voor de context waarin de overgeleverde getuigenissen zich hebben afgespeeld”, zo weet Roden. “Het perverse van het regime in het kamp was nu net dat je als gevangene in mindere of meerdere mate medeplichtig werd gemaakt, als je wilde overleven. Dat doet niets af aan het slachtofferschap van de gevangenen en het maakt wat er in Breendonk gebeurd is, niet minder gruwelijk, integendeel.”

Dat was het geval bij de familie Frydman, kleermakers van beroep en Brusselse Joden met Poolse roots. Vader Herszel, zonen Jacques, David en Joseph horen bij de allereerste gevangenen in het kamp. Ze slagen erin om ook binnen het kamp hun vak uit te oefenen. Zo maakten ze onder mee uniformen voor de officieren. Dat was alleszins een iets comfortabeler bestaan dan in weer en wind met stenen en zand te moeten slepen op de 'werf' van het Fort, hét symbool van de dwangarbeid in Breendonk.

“Die relatief bevoorrechte positie was niet los te zien van de belangen van de bezetter. Ook in een repressief kamp als Breendonk hadden de bewakers behoefte aan gevangenen met specifieke vaardig­heden. Wie bruikbaar was voor de dagelijkse werking van het kamp kon soms bepaalde voordelen verkrijgen. Dat betekende uiteraard niet dat zo iemand buiten het systeem van terreur stond”, zegt Roden. Het verhaal van de familie Frydman kent bovendien een tragisch einde. De vader werd uiteindelijk naar Auschwitz gedeporteerd, waar hij om het leven kwam.

Rodens jarenlange research in, vooral Brusselse, archieven heeft hem overigens op een interessant nieuw onderzoeksspoor gebracht: “De gevangenis van Sint-Gillis heeft een grotere rol gespeeld als doorvoerhaven van Belgische gevangenen richting tuchthuizen en gevangenissen in Duitsland dan Breendonk. Sint-Gillis is een interessante plek om verder te onderzoeken, want ook delinquente Duitsers kwamen er terecht. Tegen de bewindvoerders van Sint-Gillis is evenwel nooit een groot proces gevoerd, wat voor Breendonk wel het geval was, en wat zich vertaalt in veel minder bronnen en archiefdocumentatie. Door de gruwel die zich er heeft afgespeeld, is Breendonk uitgegroeid tot het symbool.”

De historische dramareeks 'Breendonk' is vanaf 22 oktober 2026 volledig te bekijken op Streamz en vanaf zondag 8 november 2026 wekelijks te zien op VRT 1 en VRT MAX. Op VRT Canvas geflankeerd door de docureeks 'De hel van Breendonk', die achtergrond en context biedt bij de fictieserie.
'Breendonk, een nieuwe geschiedenis', Uitgeverij Ertsberg, 416 blz, 32.50 euro
breendonk.be