NIK: więcej placówek, ale szybkiej pomocy nadal brakuje

Kluczowe fakty:

• Czas oczekiwania na wizytę w poradniach zdrowia psychicznego i psychologicznych różni się w zależności od regionu. Ile wynosi?
• Zwiększa się liczba dzieci i młodzieży z rozpoznaniem ADHD. Co jeszcze najczęściej diagnozują specjaliści?
• Gdzie warto szukać pomocy? Nie tylko u psychiatry, podpowiadają eksperci.
• W Instytucie Psychiatrii i Neurologii uruchomiono szybkie ścieżki diagnostyczne i terapeutyczne, które umożliwiają uzyskanie profesjonalnej pomocy w ciągu trzech miesięcy.

Problem wsparcia psychologicznego dla najmłodszych wysuwa się obecnie na pierwszy plan w kontekście wydarzeń z ubiegłego tygodnia. Doszło wtedy do kilku ataków w polskich szkołach z użyciem ostrych narzędzi. W czwartek szkole podstawowej w powiecie wyszkowskim 15-latek zranił trzy osoby. Jedna z nich, 37 letnia kobieta, zmarła. W środę w Ostrołęce 19-latek zaatakował nożem 9 osób - 5 uczniów, 2 nauczycieli i 2 osoby postronne. Także w środę w Sierpcu policja zatrzymała 17-latka, który planował atak w szkole. Z kolei w minioną sobotę, w szkole dla dorosłych, 21-latka zaatakowała nożem 3 osoby. 

- Problem dotyczący zachowań agresywnych, autoagresywnych, przemocy rówieśniczej, niestety narasta z roku na rok - zauważyła Aleksandra Lewadowska, konsultantka krajowa w dziedzinie psychiatrii dzieci i młodzieży, goszcząc w najnowszym wydaniu "#Bez kitu", programu Radomira Wita w TVN24+.

Podkreśliła, że bez mocnego fundamentu, jakim jest profilaktyka zaburzeń psychicznych, "nie wyjdziemy z tych trudności, od których cały czas mówimy".

Tymczasem system pomocy nadal nie obejmuje wszystkich potrzebujących.

System pomocy pod lupą NIK

Na to, jakie luki występują w systemie ochrony zdrowia, wskazuje Naczelna Izba Kontroli, która pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży przyjrzała się już dwa lata temu. Wyniki kontroli wykazały wtedy, że średnie obłożenie na oddziałach psychiatrycznych było na poziomie 110 proc., czas oczekiwania do niektórych poradni psychologiczno-pedagogicznych wynosił do 12 miesięcy, a osiem na dziesięć szkół zgłaszało trudności z zatrudnieniem psychologów.  Jak wskazuje NIK w najnowszym komunikacie, w ciągu dwóch lat od opublikowania raportu "Niewydolna pomoc psychologiczna i psychoterapeutyczna dla dzieci i młodzieży" "nastąpiły widoczne zmiany w organizacji systemu opieki psychiatrycznej. Rozwijano m.in. sieć placówek środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej oraz zwiększano dostępność świadczeń psychologicznych i psychoterapeutycznych, a także "kontynuowano działania zmierzające do zwiększenia liczby specjalistów".

Jednak "nadal istotnym wyzwaniem pozostaje zapewnienie dzieciom i młodzieży rzeczywistego, szybkiego i równomiernego dostępu do specjalistycznej pomocy, niezależnie od miejsca zamieszkania".

Więcej psychologów i ośrodków, ale kolejki nadal długie

NIK zauważyła, że o 222 proc. wzrosła liczba psychologów szkolnych - z prawie 4,8 tys. do niemal 15,5 tys. Tak wynika z porównania danych MEN z roku szkolnego 2021/22 i 2025/26. Jednak nadal część szkół nie ma psychologa - to 13,4 proc. placówek w roku szkolnym 2025/26, wobec 17,59 proc. cztery lata wcześniej.

Eksperci Izby zastrzegli także, że "liczba etatów nie mierzy jakości terapii". Rozwinął się model opieki psychiatrycznej. Chodzi o trójpoziomowy model opieki. Ośrodek środowiskowy pierwszego poziomu referencyjnego z założenia powinien być blisko miejsca zamieszkania. Można do niego zgłosić się bez skierowania, dostępny jest w nim psycholog i psychoterapeuta. Ośrodki drugiego poziomu to poradnie psychiatryczne oraz oddziały dzienne. Trzeci poziom stanowią oddziały całodobowe. 

Wdrażanie tej reformy w ciągu dwóch lat spowodowało w szczególności zwiększenie liczby ośrodków pierwszego poziomu. Jednak, jak podał NIK, "rozbudowa sieci i wzrost finansowania nie są równoznaczne z krótszym oczekiwaniem". Jak wygląda on obecnie? Z danych NFZ wynika, w 2026 roku średni czas oczekiwania do poradni zdrowia psychicznego dla dzieci wynosi 63 dni dla przypadku stabilnego i 43 dni dla pilnego. Do poradni psychologicznej - 30 dni (13 dni - pilny).  

Problemem nierównomierny dostęp

NIK zwróciła również uwagę na nierównomierny dostęp do pomocy. Do poradni zdrowia psychicznego najdłużej czekają dzieci z województwa zachodniopomorskiego - 201 dni, czyli ponad pół roku. 

O dwa miesiące krócej czekają dzieci z woj. lubuskiego - 118 dni i pomorskiego - 116 dni. Z kolei do psychologa najdłużej czekają dzieci z woj. lubelskiego - 121 dni, o ponad połowę krócej z woj. lubuskiego - 56 dni i warmińsko mazurskiego - 47 dni. 

Izba podała też informacje dotyczące zmieniającej się struktury problemów psychicznych dzieci i młodzieży. Porównano dane z 2023 i 2025 roku. W tym czasie o 64 proc. wzrosła liczba pacjentów z rozpoznaniem ADHD - z 23,9 tys. do 39,2 tys. osób. O 43 proc. wzrosła liczba rozpoznań całościowych zaburzeń rozwojowych - z blisko 58 tys. do 82,8 tys. pacjentów. O 33 proc. wzrosła liczba osób z zaburzeniami lękowymi - z 17,4 tys. do 23,2 tys. pacjentów. Natomiast jeśli chodzi o epizod depresyjny, liczba pacjentów utrzymywała się na zbliżonym poziomie - ok. 14 tys. NIK podsumowała, że system ma więcej zasobów, ale nie ma wystarczających dowodów, że każde dziecko szybciej otrzymuje pomoc.

Psycholog też może pomóc

Udzielenie wsparcia na czas jest kluczowe, bo jak argumentuje Barbara Remberk, kierownik Kliniki Psychiatrii Dzieci i Młodzieży w Instytucie Psychiatrii i Neurologii, "wewnętrzny kryzys, który może być tragiczny w skutkach, narasta powoli".

-  Jest duże prawdopodobieństwo, że w szczególności młodsze dzieci z zachowaniami agresywnymi nie miały pełnej świadomości tego, co oznaczają ich działania. Pomoc udzielona na czas mogłaby naprawdę wiele zmienić - podkreśla psychiatra we wtorkowej rozmowie z PAP. Remberk wskazuje, że na dziecko wpływa szereg czynników, jak to, czy dorasta w poczuciu bezpieczeństwa i czy jego podstawowe potrzeby są zaspokojone - przez relacje rówieśnicze i sieć wsparcia, po szkołę. - Nie każde dziecko, którego zachowanie czy stan nas niepokoi, musi natychmiast zostać zapisane do psychiatry – zauważa i podpowiada, że warto skorzystać z innych możliwości, takich jak psycholog szkolny, psychologowie w poradniach czy świetlice środowiskowe. 

Ważna edukacja - także dorosłych

O tym, co się dzieje z młodymi osobami w kryzysie i na co zwracać uwagę, by ów kryzys zauważyć na wczesnym etapie eksperci zespołu Instytutu Psychiatrii i Neurologii powiedzą w specjalnym wykładzie, który odbędzie się w środę w godz. 17-18 w Warszawie przy ul. Powsińskiej 61/63 i będzie dostępny on-line.  - Chcemy uczulić rodziców, że o pomoc można ubiegać się w różnych miejscach. Od strony organizacyjnej wyjaśnimy, gdzie można szukać informacji, jakie są rodzaje placówek itp. - wskazała szefowa Kliniki Psychiatrii Dzieci i Młodzieży.

- Sama edukacja młodego pokolenia, bez zaangażowania też osób dorosłych niewiele wniesie, nie będzie w pełni efektywna. Nam zależy, żeby zaangażować w tę edukację również rodziców i opiekunów, bo bardzo brakuje tej współpracy i tego partnerstwa - mówiła w "Bez kitu" w TVN24+ Aleksandra Lewandowska.

Szybkie ścieżki terapeutyczne w IPiN

Instytut Psychiatrii i Neurologii przypomina także, że w ramach programu FERS, współfinansowanego z funduszy unijnych, w Instytucie zostały uruchomione szybkie ścieżki diagnostyczne i terapeutyczne.  - Oznacza to, że po zgłoszeniu do programu i przejściu wstępnej kwalifikacji dziecko może przejść profesjonalną diagnostykę w ciągu trzech miesięcy. Wsparcie otrzymują także rodzice lub opiekunowie prawni - wyjaśnia kierownik administracyjny projektu FERS w IPiN Paweł Trzciński. 

Wsparcie oferowane jest ambulatoryjnie i skierowane między innymi do osób z zaburzeniami afektywnymi, lękowymi, odżywiania, uzależnieniami czy schorzeniami neurorozwojowymi takimi jak autyzm i ADHD. Zgłoszenia są przyjmowane osobiście w punkcie konsultacyjno-koordynującym, który działa od poniedziałku do piątku w godz. 8-18 przy ul. Powsińskiej 61/63 w Warszawie, telefonicznie pod nr. 22 218 23 90 lub przez e-mail: poradnia.fers@ipin.edu.pl.

Fundacja TVN od sześciu lat intensywnie działa na rzecz zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. W ubiegłym roku otworzyła Centrum Psychiatrii i Onkologii przy Centrum Zdrowia Dziecka. Placówka ma służyć dzieciom z całej Polski i zwiększać dostęp do specjalistycznej pomocy. Od lutego fundacja dofinansowuje również psychoterapię dla dzieci.