'Veiligheidswet' of 'Belgische ICE'? Vijf vragen over de wet op woonstbetredingen

Een huiszoeking door de politie was ook vóór dit wetsvoorstel al mogelijk, maar de procedure verschilt. In een klassieke gerechtelijke context gebeurt een huiszoeking op initiatief van het parket of een onderzoeksrechter, bijvoorbeeld in het kader van een strafrechtelijk onderzoek. Bij de nieuwe regeling komt het initiatief bij de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) te liggen.

Volgens Thomas Willekens, beleidsmedewerker bij Vluchtelingenwerk Vlaanderen, zit precies daar een belangrijk verschil. De rechter krijgt in de nieuwe regeling wel nog inzage in het dossier, maar moet zich baseren op de informatie en motivering die de DVZ aanlevert. "De vraag is hoeveel ruimte de rechter daardoor nog zou hebben om de noodzaak van een woonstbetreding te toetsen" stelt Willekens.

Minister van Asiel en Migratie Anneleen Van Bossuyt (N-VA) beschouwt de wet als een manier om de veiligheid te verbeteren. Volgens haar kunnen politie en de DVZ vandaag onvoldoende optreden tegen mensen die een gevaar vormen voor de openbare orde of veiligheid en weigeren het land te verlaten. Zelfs wanneer bekend is waar ze wonen, mogen de diensten niet zomaar hun woning binnengaan. De nieuwe wet moet dat volgens de minister wel mogelijk maken.

De begrippen 'openbare orde' en 'nationale veiligheid' roepen bij de tegenstanders van de nieuwe wet veel vragen op. Volgens Willekens is niet altijd duidelijk welke situaties daar precies onder vallen. Een winkeldiefstal kan bijvoorbeeld als een bedreiging van de openbare orde worden beschouwd. “Maar wat als iemand een strafbaar feit pleegt vanuit een kwetsbare sociale of economische situatie? Wanneer vormt dat werkelijk een gevaar voor de openbare orde?”

De regering verwijst volgens Willekens vooral naar extreme voorbeelden om de maatregel te verantwoorden, zoals de Tunesiër zonder wettig verblijf die in 2023 een aanslag pleegde op Zweedse voetbalsupporters in Brussel. “Voor mensen die zich daadwerkelijk schuldig maken aan zware criminele feiten, bestaan er al mogelijkheden voor een woonstbetreding binnen het strafrecht. De vraag is dus waarom daarvoor een bijkomende administratieve procedure nodig is.”

Daarbij komt het principe van de onschendbaarheid van de woning. Een woning vormt een bijzonder beschermd onderdeel van de privésfeer. Volgens Willekens mag die bescherming niet zomaar worden doorbroken voor een administratieve overtreding. Dat brengt hem tot de kern van de kritiek van de vele tegenstanders: "We dreigen mensen zonder wettig verblijf te behandelen alsof ze criminelen zijn."

2. Waarom is er zoveel protest in Brussel?

De overgrote meerderheid van de Brusselse gemeenten is, net als het Brussels Gewest, tegen de federale wet en stemde een motie om dat te onderstrepen. Alleen Ukkel en Sint-Pieters-Woluwe deden dat niet. De moties zijn vooral symbolisch van aard en hebben geen invloed op het wetsontwerp.

Dat er veel kritiek uit Brussel kwam, verbaast politicoloog Pascal Delwit (ULB) niet. Volgens VUB-demografen verblijven er zo’n 62.000 mensen zonder wettig verblijf in Brussel. “Dat maakt het tot een belangrijk thema voor de lokale politiek.”

Delwit verklaart de lokale weerstand ook mede door de hoofdstedelijke positie van links, zo legde hij eerder uit aan BRUZZ. “Terwijl er algemeen een ruk naar rechts is in Europa, valt het op dat in steden waar universiteiten zijn, links net meer op de voorgrond treedt. Dat is in Brussel niet anders.”

3. Waar komt de vergelijking met de Amerikaanse immigratiepolitie ICE vandaan?

In de aanloop naar de stemming van de wet in de Kamer op 5 november werd een uitgebreide campagne gevoerd door No Ice In Belgium, een initiatief opgericht door verschillende collectieven en burgers uit Brussel en Vlaanderen. Zij vrezen Amerikaanse wantoestanden, met een snoeiharde politie die, net als onder president Donald Trump, mensen oppakt in hun huizen om ze het land uit te zetten.

Het verzet tegen een dergelijk ‘rechts’ migratiebeleid groeit in Brussel al jaren. Zo namen verschillende gemeenten moties aan om een Gastvrije Gemeente te worden, een beetje vergelijkbaar met de ‘sanctuary cities’ in de Verenigde Staten. Het zijn plekken waar migranten welkom zijn en niet bang hoeven te zijn om opgepakt te worden wanneer ze bijvoorbeeld hun kinderen aan de schoolpoort ophalen.

Ook het verzet tegen de wet rond woonstbetredingen past in die traditie, eerst in 2018 en nu opnieuw. Dit keer is de mobilisatie nog groter, met een uitgebreide campagne en in aanloop naar de stemming van de wet op woensdag een mensenketting rond het Justitiepaleis. Het idee van de activisten is dat de lokale politie – met steun van hun burgemeester – ‘nee’ kan zeggen tegen de DVZ. Mehdi Kassou van burgerplatform Belrefugees: "Er is genoeg écht politiewerk in Brussel. Dat DVZ dan maar een beroep doet op de federale politie."

4. Kan de Brusselse politiek de woonstbetredingen tegenhouden?

De Kamercommissie Binnenlandse Zaken zette eerder al het licht op groen voor het wetsontwerp. Het lijkt dus weinig waarschijnlijk dat het voorstel donderdag in de plenaire nog sneuvelt.

De Brusselse burgemeesters kunnen zich dan wel nog politiek verzetten tegen de wet, maar hun mogelijkheden om de uitvoering ervan juridisch tegen te houden zijn beperkt, stelt Lars Breuls, docent penologie, die de beslissingspraktijken van migratieambtenaren bestudeert en dus de materie van dichtbij opvolgt.

“In principe moeten lokale politiediensten meewerken wanneer een woonstbetreding volgens de wettelijke procedure wordt bevolen. Dat betekent dat een burgemeester een dergelijke beslissing niet zomaar naast zich neer kan leggen. Ook de lokale politie is verplicht de geldende wetgeving te respecteren.”

In de praktijk bestaan er wel uitzonderingen op die regel, zegt Breuls: “Sommige zones werken vlotter mee met de federale diensten dan andere.” Ook kwam het in het verleden al eens tot conflicten tussen DVZ en de gevangenisadministratie. Spanningen tussen de verschillende bestuursniveaus zijn dus niet nieuw.

5. Waarom dan al die moeite?

Het verzet uit Brussel heeft in de eerste plaats een symbolische betekenis, denkt Thomas Willekens van Vluchtelingenwerk. “Maar dat maakt het niet minder belangrijk. De regering stelt de maatregel voor als iets waarvoor een breed draagvlak bestaat bij de Belgische bevolking. Dat beeld vraagt om nuance.”

“De discussie gaat uiteindelijk ook over de vraag hoe we omgaan met mensen zonder wettig verblijf. Dit is een bestraffende aanpak, waarvan je je kunt afvragen of die wel werkt. In plaats van mensen nog verder onder de radar te duwen, zouden we hen moeten helpen om een duurzaam toekomstperspectief uit te bouwen.”