Polska "łowczyni dinozaurów". Z jej odkryć korzystał Steven Spielberg

W latach 60. i na początku 70. Polacy zorganizowali łącznie osiem wypraw paleontologicznych do Mongolii. Cztery z nich to duże ekspedycje, dzięki którym nad Wisłę trafiły unikatowe skamieniałości szkieletów dinozaurów.

Większością wypraw kierowała profesor Zofia Kielan-Jaworowska. Wybitna postać polskiej nauki, z której pomocy korzystał sam Steven Spielberg, kiedy w latach 90. reżyserował "Park Jurajski".

Nauka w czasie wojny i Powstanie Warszawskie

Kielan urodziła się w 1925 roku. W wieku dziewięciu lat przeprowadziła się z rodziną do Warszawy. Po wybuchu II wojny światowej, razem z rodziną pomagała żydowskim dzieciom. Uczyła się na tajnych kompletach Uniwersytetu Warszawskiego. Chciała studiować biologię.

1 sierpnia 1944 roku wybuchło Powstanie Warszawskie. 15-letnia Kielan była sanitariuszką. "Nie jestem kronikarzem Powstania Warszawskiego i nie będę opisywać moich smutnych przeżyć podczas dwóch miesięcy beznadziejnych walk na Żoliborzu i Marymoncie" - napisała we wspomnieniach w książce "Przygody w skamieniałym świecie".

Po wojnie udało jej się ukończyć studia na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym UW w 1949 roku. Cztery lata później uzyskała stopnień naukowy doktora. W 1958 roku wyszła za lekarza Zbigniewa Jaworowskiego. W 1961 roku uzyskała tytuł profesora i w tym miejscu zaczyna się opowieść o "polowaniu" na dinozaury.

Polskie wyprawy do Mongolii

Rok po tym, jak Kielan-Jaworowska została profesorem, Polska Akademia Nauk podpisała umowę o współpracy z Akademią Nauk Mongolskiej Republiki Ludowej. Umowa ta zakładała organizację wspólnych wypraw paleontologicznych na bogatej w skamieniałości pustyni Gobi.

Władze PAN powierzyły Kielan-Jaworowskiej organizację i kierownictwo naukowe tych wypraw. Nasza bohaterka miała doświadczenie z prac wykopaliskowych w Górach Świętokrzyskich, ale jak sama przyznaje w książce, na pustyni technika działania była zupełnie inna.

"Takie odsłanianie szkieletu dużego dinozaura bardzo przypomina prace wykopaliskowe wykonywane przez archeologów. Grupa paleontologów siedzi wokół szkieletu z młotkami i dłutkami, którymi odbija od kości twardą skałę, odbite kawałki i piasek odmiata się dużymi pędzlami, a jeżeli skała jest miękka - oddziela się ją od kości szpachlą lub nożem" - opisywała w książce.

W swojej publikacji opowiedziała też sporo o logistyce wypraw na pustyni. Sprzęt polskich ekspedycji jechał do Mongolii koleją. Po początkowej fazie prób i błędów w wyborze najlepszych rozwiązań, najczęściej w wyprawy angażowano łazik typu Muscel, czyli rumuńską wersję popularnego w Polsce "gazika" oraz samochody ciężarowe Star 66.

Kielan-Jaworowska polskie Stary chwaliła, ale przyznała, że były miejsca wykopalisk, do których żaden pojazd podjechać nie mógł. Wtedy uczestnicy wyprawcy budowali sanie ze skrzyń i monolit skalny ze szkieletem przeciągli kilkaset metrów.

Oczywiście jak każdy naukowiec, Kielan-Jaworowska znaczną część swoich publikacji poświęciła wiedzy naukowej związanej bezpośrednio z dinozaurami. Dlatego znajdziemy tam wiele ciekawostek o życiu pradawnych gadów. "Mózg dinozaurów był bardzo niewielkich rozmiarów w stosunku do wagi ciała i nie ulega wątpliwości, że były to zwierzęta o bardzo niskim poziomie inteligencji. Tak na przykład mózg jurajskiego stegozaura, którego wagę ocenia się na 10 ton, był zaledwie wielkości dużej śliwki" - pisała profesor.

Odkrycie Polki w "Parku Jurajskim"

Z ośmiu wypraw do Mongolii naukowcy przywieźli do Polski skamieniałości szkieletów dinozaurów kredowych i wielu gatunków innych zwierząt. Niektóre ze zbiorów są prezentowane w Muzeum Ewolucji w Warszawie. Część materiału zebranego w latach 60. jest opracowywana i opisywana do dziś.

Zbiory w Mongolii posłużyły również do organizacji wystaw tematycznych o dinozaurach. Czasowych - jak w Warszawie, ale też stałych. W połowie lat 70. w Parku Śląskim w Chorzowie powstała "Kotlina Dinozaurów" ze zrekonstruowanymi modelami gadów znalezionych przez polskie wyprawy na pustyni Gobi. Można je oglądać do dziś.

Dzięki wyprawom do Mongolii Kielan-Jaworowska została jednym z czołowych specjalistów w swojej dziedzinie na świecie. Opublikowała ponad 220 artykułów naukowych. Wspomnienia z pustyni Gobi opisała między innymi w książkach "Polowanie na dinozaury" i "Przygody w skamieniałym świecie". Zaczęła też wykładać za granicą. W Paryżu, na Harvardzie, na przełomie lat 80. i 90. kierowała katedrą paleontologii uczelni w Oslo.

Na koniec warto wspomnieć, że jedno z okryć naszej profesor jest bohaterem, a właściwie bohaterami jednej ze słynniejszych scen popularnego "Parku Jurajskiego". Otóż Kielan-Jaworowska, jako uznana na świecie specjalistka, została konsultantką produkcji kinowego hitu Stevena Spielberga.

Kto widział film z pewnością kojarzy scenę, kiedy stado dinozaurów ucieka przed tyranozaurem. Te uciekające to gatunek Gallimimus, odkryty przez naszą profesor w 1964 roku.

Przez lata swojej aktywności, za swoją postawę i osiągnięcia, Zofia Kielan-Jaworowska została odznaczona Orderem Odrodzenia Polski, Warszawskim Krzyżem Powstańczym, Odznaką "Weteran Walk o Wolność i Niepodległość Ojczyzny" oraz odznaczeniem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Zmarła w 2015 roku. Jest pochowana na cmentarzu komunalnym Północnym w Warszawie.