Jedno z najstarszych miast w Polsce. Kiedyś stolica księstwa, dziś mieszka tam zaledwie 500 osób

Opracowanie: Paweł Auguff Publikacja: Dzisiaj, 29 sierpnia (19:48)

Bogata historia tego miasta mogłaby obdzielić kilka dużych metropolii. Wiślica, czyli jedno z najstarszych i najmniejszych miast w Polsce, kryje pod ziemią unikatowe skarby archeologiczne. Dziś liczy zaledwie 500 mieszkańców. Jej symbolem jest gotycka bazylika ufundowana przez Kazimierza Wielkiego. Ta wyjątkowa świątynia przechodzi obecnie renowację, podczas której konserwatorzy toczą walkę z niszczycielską wilgocią, by ocalić bezcenne freski z czasów Jagiełły.

Bazylika Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Wiślicy (Fot. Dawid Wolski) /East News

Dziś to niewielkie miasteczko położone na malowniczym Ponidziu, tuż przy brzegach meandrującej Nidy. Choć obecnie liczy zaledwie 500 mieszkańców, znaczenie historyczne i kulturowe Wiślicy jest nie do przecenienia. Jej korzenie sięgają X wieku, co czyni ją jednym z najstarszych ośrodków miejskich w Polsce. W czasach Piastów i pierwszych Jagiellonów była jednym z najważniejszych ośrodków administracyjnych Małopolski (historycznie, dziś administracyjnie jest w woj. świętokrzyskim - red.), na równi z Krakowem i Sandomierzem. Przez pewien czas w XII wieku była nawet stolicą odrębnego księstwa.

Ślady dawnej świetności Wiślicy widać na każdym kroku: w przeszłości była siedzibą kasztelanii, a jej rola administracyjna była nie do przecenienia. Niestety burzliwe dzieje nie oszczędziły miasta. Potop szwedzki oraz wydarzenia po Powstaniu Styczniowym doprowadziły do utraty praw miejskich, które Wiślica odzyskała dopiero w 2018 roku.

Unikatowe artefakty

O niezwykłej historii Wiślicy przypomniały badania archeologiczne prowadzone od lat 50. XX wieku. Podczas wielkiej akcji badawczej związanej z obchodami 1000-lecia Państwa Polskiego odkryto tu unikatowe artefakty: Płytę Orantów, relikty wczesnośredniowiecznej rezydencji książęcej, dwa grody, pozostałości aż sześciu romańskich kościołów, pięć średniowiecznych cmentarzysk, dawne miejskie fortyfikacje oraz dwa skarby. Te znaleziska uczyniły z Wiślicy prawdziwą perełkę dla historyków i archeologów oraz ważny punkt na turystycznej mapie Polski.

Bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Oto gotycka perła Wiślicy

Najważniejszym i najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem miasta jest z pewnością Bazylika kolegiacka Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Ufundowana w XIV wieku przez Kazimierza Wielkiego świątynia uważana jest za jeden z najcenniejszych zespołów gotyckich w Polsce. 

Wnętrze kościoła zdobią rusko-bizantyjskie freski z przełomu XIV i XV wieku, wykonane dzięki fundacji Władysława Jagiełły. Do najcenniejszych zabytków świątyni należy również romańska Płyta Orantów z XII wieku oraz kamienna figura Matki Bożej Łokietkowej.

Renowacja bazyliki

Obecnie w gotyckiej bazylice trwa kolejny etap prac konserwatorskich. Renowacja obejmuje średniowieczną kamieniarkę prezbiterium, sklepienia, filary oraz detale architektoniczne wykonane z charakterystycznego dla regionu wapienia pińczowskiego. Prace konserwatorskie są niezwykle wymagające ze względu na „silne zawilgocenie i zasolenie murów, sięgające nawet kilku metrów wysokości”. Konserwatorzy muszą usuwać stare, spękane fugi i cementowe zaprawy, oczyszczać kamień oraz uzupełniać ubytki przy użyciu specjalistycznych materiałów mineralnych.

Jednym z największych problemów jest łatwość, z jaką wapień pińczowski chłonie wilgoć. „Kamień zachowuje się jak gąbka”, co bardzo utrudnia trwałe zabezpieczenie zabytkowych ścian i sklepień. Woda podciągana z gruntu przenika przez mury, a po odparowaniu pozostawia minerały niszczące tynki i zabytkowe polichromie. Skala zjawiska w Wiślicy jest wyjątkowa - ślady zasolenia widoczne są nawet na wysokości kilku metrów. 

W ramach walki z wilgocią przeprowadzono modernizację pobliskiego muzeum archeologicznego oraz wykonano podziemną trasę turystyczną pod bazyliką, zabezpieczając fundamenty świątyni. Dzięki tym działaniom istnieje nadzieja na ograniczenie problemów z podciąganiem wody przez mury. 

W kolejnym etapie renowacji poddane konserwacji zostaną unikatowe polichromie rusko-bizantyjskie, które stanowią jeden z najcenniejszych zabytków malarstwa średniowiecznego w Polsce. Program ikonograficzny fresków jest bardzo rozbudowany. Najniższa część przedstawia sceny ewangeliczne, środkowa poświęcona jest życiu Maryi - od zwiastowania do wniebowzięcia, a najwyższa ukazuje Ojców Kościoła.

Jak z kolei podkreśla proboszcz bazyliki, ks. kan. Andrzej Waligórski, szczególnie cenny jest w całości zachowany cykl maryjny. Wśród odnawianych przedstawień znajduje się m.in. scena sądu nad Jezusem - rzadkie i wyjątkowe przedstawienie momentu, w którym Chrystus staje przed Piłatem i tłumem szydzącym z jego postaci.