فروش اعضای بدن؛ تنها راه خروج از باتلاق فقر برای بخشی از کم‌درآمدها

افزایش تورم در کنار سقوط قدرت خرید خانوارها سبب شده حتی اشتغال دو شیفت روزانه نیز هزینه‌های ضروری خانوارهای کم‌درآمد را پوشش ندهد. در این میان بروز یک هزینه پیش‌بینی نشده مانند بیماری خاص یا نیاز به عمل جراحی یکی از اعضای خانواده و یا هزینه‌هایی مانند تحصیل فرزندان در دانشگاه که منابعی برای آن وجود ندارد، می‌تواند کل معادله مالی یک خانواده را به هم بریزد. در چنین شرایطی فروش اعضای بدن تنها راه باقیمانده برای نیازمندانی است که برای بقا تلاش می‌کنند.

بررسی آمارها نشان می‌دهد در ایران از یکسو اهدای اعضای بدن نسبت به سالهای گذشته کاهش یافته اما در مقابل فروش اعضای بدن افزایش داشته است. این تغییر رویه بیانگر اینست که فقر و تنگدستی بسیاری از شهروندان را به سمت فروش اعضای بدن کشانده است.

در همین رابطه امید قبادی، نایب‌ رئیس انجمن اهدای عضو ایرانیان، اردیبهشت امسال اعلام کرده بود که ایران سال‌ها رتبه اول اهدای عضو در آسیا را داشت، اما این روند ظرف دو سال گذشته و به‌ویژه در دوران جنگ کاهش شدیدی داشته است.

طبق اعلام انجمن اهدای عضو ایرانیان در بهار ۱۴۰۵، ۲۷ هزار نفر در لیست انتظار پیوند عضو قرار داشتند که ۷۰ تا ۸۰ درصد این بیماران نیاز به کلیه داشتند. از سوی دیگر آمار ارائه شده از سوی انجمن اهدای عضو ایرانیان نشان می‌دهد که هر دو تا سه ساعت یک بیمار در فهرست انتظار پیوند، جان خود را از دست می‌دهد. این ارقام نشان می‌دهد سمت تقاضا برای دریافت اعضای بدن نیز سنگین است و در شرایطی که آمار اهدای رایگان اعضای بدن کاهش یافته، خانواده‌هایی که توان مالی دارندبرای حفظ جان بیمارشان به سمت خرید اعضای بدن می‌روند.

خبرگزاری «ایلنا» در گزارشی میدانی به افزایش تبلیغات فروش اعضای بدن از سوی شهروندان نیازمند و کم‌درآمد اشاره کرده و نوشته «پشت هر شماره تلفن، انسانی قرار دارد که زیر فشار بدهی‌های کمرشکن، هزینۀ مسکن و تنگنای معیشت، فروش بخشی از بدنش را راهی برای جبران کسری زندگی می‌بیند. این دیوارها فقط محل نصب آگهی نیستند؛ هرکدام نشانی از گرفتاری مالی خانواده‌ای هستند که به آخر خط رسیده است.»

بر اساس این گزارش کارگران ساختمانی، پیک موتوری، مردان شاغل در مشاغل آزاد و افرادی با سنین متفاوت از جمله فروشندگان اعضای بدن هستند.

این گزارش به قیمت‌های متفاوت پیشنهاد شده از سوی فروشندگان اشاره کرده و نوشته «هر کدام متناسب با نیاز مالی خود، مبلغی برای فروش عضو در نظر گرفته‌اند.»

یکی از کارکنان بیمارستان «صدرا» تهران به خبرگزاری «ایلنا» گفته «اگر وارد خیابانی بشی که انجمن حمایت از بیماران کلیوی توش قرار داره، روی در و دیوار پر از شماره تلفنه. اگر بخوای از مسیر رسمی اقدام کنی و توی صف بمونی، ممکنه تا چهار سال هم نوبتت نشه. کسی که بیمار داره نمی‌تونه این همه مدت ریسک کنه و منتظر بمونه؛ برای همین خیلی‌ها سراغ خرید کلیه می‌روند.»

او درباره تقاضا و قیمت کلیه گروه‌های مختلف خونی می‌گوید: «قیمت‌ها معمولاً زیر سه، چهار میلیارد تومن نیست. البته برای گروه خونی O مثبت شاید با ۸۰۰ میلیون هم بشه کلیه پیدا کرد، اما برای گروه‌های خونی خاص و کمیاب، قیمت به چهار، پنج میلیارد هم می‌رسه.»

یک آگهی مربوط به یک پیک موتوری ۳۰ ساله است که به علت بدهی ناچار شده است کلیه‌اش را آگهی کند. آگهی دیگر به یک مرد ۴۵ ساله تعلق دارد که به علت بحران‌های مالی ناچار شده از شهر تهران به شهرک پرند مهاجرت کند اما حتی قادر به پرداخت رهن مسکن در پرند هم نیست و برای تأمین معیشت خانواده‌اش و پرداخت هزینه رهن خانه کلیه‌اش را آگهی کرده است.

یکی دیگر از افرادی که برای فروش عضو آگهی گذاشته، کارگر ساختمانی ۳۳ ساله‌ای است که علاوه بر کلیه و کبد، از فروش مغز استخوان نیز صحبت می‌کند: «برای فروش مغز استخوان چهار میلیارد تومن می‌خوام. برای کبد و کلیه هم آگهی گذاشتم. همۀ آزمایش‌های چکاپ و مدارک سلامت رو هم دارم و از نظر جسمی کاملا سالمم. ۳۳ سالمه و سنگ‌کار ساختمانم. کمتر از این مبلغ نمی‌تونم بفروشم.»

بر اساس گزارش «ایلنا» فروشندگان، اعضای بدن خود را نمی‌فروشند تا زندگی بهتر یا رفاه بیشتر داشته باشند بلکه اکثر آنها به علت بدهی یا تأمین هزینه‌های ضروری زندگی ناچار به فروش اعضای بدن شده‌اند.

در این گزارش آمده برای یک کارگر ساختمانی، به‌ویژه سنگ‌کار، سلامت جسمی و توان بدنی، سرمایۀ اصلی اشتغال است. او با همین توان جسمی کار می‌کند و پول درمی‌آورد اما حالا برای جبران کسری زندگی به فروش بخشی از همان بدن فکر می‌کند. در این روایت، مسئلۀ معیشت از کمبود درآمد فراتر می‌رود: کارگری که ابزار اصلی کارش بدن اوست، برای تأمین هزینه‌های زندگی به معامله بر سر سلامت خود رسیده است.

بازار سیاه اما پررونق فروش اعضای بدن در ایران، ارتباط مستقیمی با بحران‌های عمیق اقتصادی و معیشتی دارد.

بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، تورم سالانه در مهرماه ۱۴۰۵ به ۷۶/۸ درصد رسید؛ تورم موادغذایی نیز طی یک سال گذشته بیش از صد درصد افزایش داشته است. تورم ماهانه نیز در مهرماه از ۴/۲ درصد در شهریور به ۴/۴ درصد در مهرماه رسید. در همین ماه، قیمت‌ها در گروه خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات ۲/۴ درصد و در گروه کالاهای غیرخوراکی و خدمات ۵/۸ درصد افزایش یافت.

از سوی دیگر برآورد اقتصاددانان نشان می‌دهد رقم سبد معیشت که شامل هزینه‌های ضروری یک خانوار سه نفره است به حدود ۱۰۰ میلیون تومان در ماه رسیده است. در آنسو اما رقم حقوق کارگران در صورت دریافت همه مزایای شغلی ۲۵ میلیون تومان، و حقوق ماهانه بازنشستگان و بخش قابل توجهی از کارمندان دولت نیز بین ۲۵ تا ۴۰ میلیون تومان است.

این اختلاف عمیق میان درآمد غالب جمعیت کشور با هزینه زندگی، در کنار نبود حمایت‌های دولتی برای کمک به تأمین خوراک ضروری و مسکن خانوارها، زندگی بسیاری از شهروندان را به بن‌بست کشانده است. برای بسیاری از شهروندان خروج از این بن‌بست، فروش اعضای بدنی است که در راه کسب درآمد به آن نیاز دارند. اینهمه نشان می‌دهد ناامیدی از آینده سبب شده کارگری که سلامت بدنی مهمترین سرمایه او برای کسب درآمد است، بطور همزمان کلیه، کبد و مغز استخوان خود را برای فروش آگهی کند.