Kulisy władzy "wielkiej" carycy. "Ją interesowała rola cara"

Katarzyna II doszła do władzy w wyniku przewrotu pałacowego, opierając swoje rządy na szlachcie oraz brutalnej pragmatyce politycznej. W programie "Teraz WP" prof. Hieronim Gral ocenił jej imperialne dążenia oraz mechanizmy niszczenia Rzeczypospolitej. - Ją interesowała rola cara - wskazał historyk.

W tym odcinku "Teraz WP" Marcin Giełzak rozmawiał z prof. Hieronimem Gralem, historykiem Rusi i Rosji oraz byłym dyplomatą, na temat carycy Katarzyny Wielkiej. W tej rozmowie ekspert przybliżył ścieżkę, która zapisała władczynię na kartach historii.

Najważniejsze informacje

• Katarzyna II przejęła władzę w Rosji siłą, stając na czele antyniemieckiego stronnictwa na petersburskim dworze.
• Największym beneficjentem jej panowania stała się rosyjska szlachta, kosztem całkowitego zniewolenia chłopstwa i grabieży dóbr cerkiewnych.
• Caryca konsekwentnie wykorzystywała słabości polskiej klasy politycznej, doprowadzając, we współpracy z Prusami, do likwidacji państwa polskiego.

Droga niemieckiej księżniczki Sophie Auguste von Anhalt-Zerbst do tronu w Petersburgu nie wynikała z praw dynastycznych. Po obaleniu męża Piotra III caryca przejęła pełnię władzy cesarskiej.

- Nie interesowała ją zresztą rola carycy. My mówimy caryca Katarzyna. Tymczasem ją interesowała rola cara Katarzyny. Ona miała być monarchą, a nie żoną monarchy - wyjaśnił gość.

Rosyjska monarchini od wczesnych lat konsekwentnie pracowała nad własną pozycją intelektualną. Nauczyła się języka rosyjskiego oraz przyjęła prawosławie, czym zyskała przychylność miejscowego duchowieństwa.

- To jest jednak monarchini pracująca nad sobą, poszerzająca swoją wiedzę, weryfikująca informacje, czytająca. Czytająca łakoma na książki - podkreślił historyk.

Władza caratu w XVIII wieku i samodzierżawie Romanowów

Rządy nowej władczyni oznaczały przebudowę struktury społecznej imperium. Główną siłą napędową reżimu stała się szlachta.

Cenę za te przywileje zapłaciły warstwy najniższe. Ograniczenie praw włościan i uzależnienie ich od właścicieli ziemskich pogłębiło kryzys społeczny, którego wyrazem był bunt Pugaczowa.

- Jej przywileje wydane dla szlachty w zasadzie są ostateczne. Czynią z klasy chłopskiej bezwolne i pozbawione praw bydło - ocenił historyk.

Profesor obalił również tezę o gospodarczym rozkwicie cesarstwa. Finanse publiczne z czasów jekateryńskich obciążały państwo przez kolejne dekady. Ostatnie pożyczki z tego okresu spłacono dopiero w 1891 r. Ten system ekonomiczny ekspert określił jako "gospodarkę drapieżną, eksploatacyjną w zasadzie kolonialną".

Projekt grecki Katarzyny II i ekspansja terytorialna

W polityce zagranicznej imperatorka dążyła do ekspansji na południe. Kluczową rolę na dworze odgrywał w tym czasie Grigorij Potiomkin.

- Był to bez wątpienia jeden z dwóch najbliższych jej ludzi z grona faworytów, z których opinią polityczną i radą się liczyła. Pewnie nawet numer jeden miała do niego absolutne zaufanie - wskazał prof. Gral.

To z Potiomkinem caryca rozwijała tak zwany projekt grecki, zakładający wyparcie Imperium Osmańskiego z Bałkanów i odbudowę Cesarstwa Bizantyjskiego pod berłem Romanowów. Wnuka władczyni, Konstantego, przygotowywano do objęcia tronu w Konstantynopolu. W tym celu uczono go języka greckiego od niemowlęctwa. Między Rosją a nowym państwem miała powstać zależna Dacja.

Ekspert zauważył, że motywacje historyczne i ideologiczne carycy stanowiły narzędzie czystej propagandy. Metody te prof. Gral porównał do współczesnej polityki Władimira Putina, który uzasadnia aneksje terytorialne odwołaniami do dawnej Rusi.

Katarzyna II wobec Rzeczypospolitej i rozbiory Polski

Stosunek carycy do Rzeczypospolitej charakteryzował się instrumentalnym traktowaniem spraw polskich. Narzędziem wpływu stał się dawny kochanek cesarzowej, Stanisław August Poniatowski, wprowadzony na polski tron przy poparciu rosyjskich wojsk. Początkowo Petersburg preferował utrzymanie całej Polski jako niesamodzielnego protektoratu.

- Katarzyna była polityczką pragmatyczną. Katarzyna zapewne od samego początku zastanawiała się nad tym, czy nie lepiej mieć całość nieszczęść - powiedział historyk.

Rosyjska dyplomacja podsycała konflikty wewnętrzne, rozgrywając kwestie innowierców oraz opozycję magnacką. Według historyka konfederacja targowicka była bezpośrednim produktem działań dworu carskiego.

- Dyplomacja rosyjska, dyplomacja caryńska, genialnie wygrywała wszystkie, niestety bardzo liczne niedostatki polskiej klasy politycznej od tępoty i schematyzmu, od zadufania po sprzedajność - podsumował.

Po zainicjowaniu pierwszego rozbioru w 1772 r. mechanizm podziału stał się nieodwracalny. Pomimo militarnego zwycięstwa nad powstaniem kościuszkowskim Rosja nie zdecydowała się na zajęcie całego terytorium i oddała Warszawę Prusom, unikając otwartej konfrontacji z państwem fryderycjańskim.

M. Giełzak, oprac. M. Pałys

Marcin Giełzak - pisarz, publicysta, społecznik, przedsiębiorca, prowadzący podkast "Dwie Lewe Ręce", redaktor naczelny "Rocznika Idei", autor programu "Dzieje" na kanale Żeby Wiedzieć WP, prezes Fundacji Centrum Demokracji Społecznej, autor książek m.in. "Crowdfunding", "Antykomuniści lewicy", "Wieczna lewica".