İlhan Berk, la bacchetta amorosa del poeta rabdomante (Traduzione di Nicola Verderame)
İlhan Berk (Manisa 1918 – Bodrum 2008) è stato uno degli intellettuali più poliedrici e inafferrabili del secondo Novecento turco: poeta, saggista, traduttore e pittore, in più di sessant’anni di carriera non si è mai stancato di esplorare lo spazio urbano, il mistero amoroso, l’essenza della parola poetica.
Berk studiò letteratura francese laureandosi nel 1944, e insegnò in vari licei nella regione del Mar Nero per undici anni. Tra il 1956 e il 1969, anno del pensionamento, lavorò come traduttore per le edizioni Ziraat. Dal 1969 alla morte nel 2008 si ritirò a vivere a Bodrum, sulla costa egea, in una casa che oggi ospita un museo e residenze artistiche.
Il suo percorso poetico inizia con la raccolta Istanbul (1947), influenzata dalla voce di Nâzım Hikmet e dal realismo socialista. Nei primi anni Cinquanta Berk si apre alle sperimentazioni linguistiche, anche grazie all’esperienza di traduzione dei Cantos di Pound (1948). Un approccio modernista ed esistenzialista che Berk condivide con Cemal Süreya (già tradotto su questo blog) e con altri poeti della corrente dell’İkinci Yeni (Secondo Nuovo). Tra gli anni Sessanta e Settanta, Ilhan Berk scrive i suoi versi più densi d’amore e di sensualità: l’eros è la bacchetta che guida il poeta-rabdomante alla scoperta del mondo.
La scrittura di Ilhan Berk si evolverà in senso sempre più postmoderno negli anni Ottanta, con opere a metà strada tra poesia, storia urbana e architettura, che testimoniano un atteggiamento flaneuristico presente già nelle prime poesie. Nelle opere più tarde, tra anni Novanta e Duemila, i versi diventano scarnificati, aforistici, sempre più frammentati e sibillini.
La prima raccolta italiana di poesie di Ilhan Berk è stata pubblicata da Interno Poesia nel 2026, a cura di Nicola Verderame, con il titolo D’amore e d’Istanbul. Pubblichiamo qui alcuni testi su gentile concessione dell’editore.
N. V.
İstanbul, sen ve hatırıma gelenler
Nihayet soğuk pis yağmurlu gecelerden sonra
Paydos vakti oturmuş dinleniyor insanlar
Yeni bir işten çıkmışlar terlerini siliyorlar
Lokomotifler arabalar adamlar geçiyor
Yeni bir işe hazırlanıyorlar
Günlerce ötede İstanbul
Günlerce öteden ufacık ellerin havai halinle
Sokaklar evler dükkânlar arasından
Sıcak yorgun bir havanın içinden
Birdenbire aklıma geliveren sen
Hiç şüphesiz orada da sabah olmalıdır
Dükkânlar birer birer açılıyor
Sen sokağı döndün, fabrikanın önündesin
Daha iş başı düdüğü çalmadı
Daha geride yığın yığın gelenler var
Bu ne durgunluk İstanbul’un üstündeki
Ben onu hiç böyle görmemiştim
Böyle bir kenara çekilsin yaşasın
Onu ben ekmeğe aşka düşkün bilirdim
Bu halini hiç ama hiç aklıma getirmezdim
Bir cıgara yaksam daha iyi hatırlar mıyım dersin
Seni, Köprü’yü kısaca İstanbul’u
Geçerler mi önümden sırasıyla Cibali işçileri
Fatih, Şehzadebaşı, Küçükpazar kahveleri
Görür müyüm lodoslu denizini İstanbul’un
Hep öyle tıklım tıklım mı Mercan Yokuşu
Mezat başladı mı ki Balıkpazarı’nda
Bir gürültüdür geliyor
Köprü açılmış olmalı
Şüphesiz onlar bu geçenler
Bu ne kalabalık caddelerde
Yine birini mi astılar dersin
Ya sana ne oluyor nedir bu halin
Böyledir işte insanlar
Bir türlü sevmeyi bırakmazlar dünyayı
Demin oturan işçiler kalktı şimdi
Motorlar hazır sahilde
Denizden korkulmaz bu kollar varken
Rüzgâr onları bekliyormuş
Şimdi neredeyse bir şarkıya başlayacaklar
(1947)
Istanbul, tu e quel che mi viene in mente
Finalmente dopo notti di pioggia fredda e sozza
La gente finisce il turno, si siede e si riposa
Si asciuga il sudore uscita dal nuovo lavoro
Passano locomotive vetture uomini
Si preparano per un nuovo lavoro
Istanbul è a giorni di distanza
Da giorni di distanza, con mani minute e un’aria evanescente
Dalle vie dalle case dai negozi
Da un’aria calda e stanca
All’improvviso mi vieni in mente tu
Non c’è dubbio, anche là dev’essere mattina
I negozi si aprono uno dopo l’altro
Hai svoltato l’angolo, sei di fronte alla fabbrica
Ancora non ha fischiato l’inizio del turno
Ancora arrivano a frotte dietro di te
Quale stasi ammanta adesso Istanbul
Non l’avevo mai vista così
Si ritiri a vivere così, in disparte
Sapevo quanto amava il pane e l’amore
Mai e poi mai l’avrei immaginata così
Se mi accendo una sigaretta dici che mi ricorderò meglio
Di te, del Ponte, in breve di Istanbul?
Mi passeranno davanti, in fila, gli operai di Cibali
I caffè di Fatih, Şehzadebaşı, Küçükpazar
Vedrò il mare d’Istanbul spazzato dallo scirocco?
È sempre così brulicante la Salita Mercan?
È iniziata l’asta al mercato del pesce?
Mi arriva un rumore, ecco
Avranno aperto il ponte
Senza dubbio sono loro a passare
Che folla in queste strade
Dici che hanno impiccato qualcun altro?
Cosa ti prende, perché quell’umore
Ecco, la gente è così
Non riesce a smettere d’amare il mondo
Gli operai seduti fino a un attimo fa si alzano
Sulla riva sono pronti i vaporetti
Con braccia così non c’è da temere il mare
Il vento pare attenderli
Adesso si metteranno quasi a cantare
(1947)
Çıkrıkçılar Yokuşu
Ve yüzünü alıp çıktım. Öğleye doğruydu
Çıkrıkçılar yokuşuna yağmur yağıyordu
Ellerin ellerimde sessiz yürüyorduk ve
Kapkara bir oğlan durma bize bakıyordu
Tuhaf uzun bir sokaktı ve ben susuyordum
Bir kız memelerini bırakıp gidiyordu
Âşıktım ve hep seni soyuyordum aklımda
Bir adam çarşıyı üstümüze kapıyordu
Kadınların kızların ardından gittim durdum
Öptüğüm yerlerin içimde durulmuyordu
Üç kez yokuşu indim çıktım boncuklar aldım
Kocaman kırmızı ağzın ki hiç bitmiyordu
Akşama doğru bir aşçı dükkânına girdim
Sana benzeyen incecik atlar geçiyordu
Sonra birdenbire büyük bir sessizlik oldu
Bu dünyadan İlhan Berk geçti dedim yürüdüm.
(1968)
Salita dei Filatori
E preso il tuo viso uscii. Verso mezzogiorno
Sulla Salita dei Filatori cadeva la pioggia
Camminavamo in silenzio, mano nella mano e
Un ragazzo tutto scuro non smetteva di guardarci
Era una via lunga e strana e io tacevo
Una ragazza lasciava i suoi seni e se ne andava
Ero innamorato e ti spogliavo sempre col pensiero
Un uomo ci copriva col manto di un bazar
Continuai a seguire le donne le ragazze
I posti di te che avevo baciato turbinavano in me
Tre volte percorsi la salita su e giù, presi delle perle
La tua immensa bocca rossa non finiva mai
Verso sera andai a mangiare in un piccolo locale
Fuori passavano minuscoli cavalli simili a te
Poi all’improvviso scese un grande silenzio
Da questo mondo è passato İlhan Berk dissi, e camminai oltre.
(1968)
Âşıkane
Geceye hey dedim Bir bulut beyaz aydınlık
geçiyor ve ben görüyorum Belki yalnızlık
Kâğıt gibi bir kadın sana bakıp gülüyor
Demek sen daha güzelsin gökyüzünden artık
Sokakları bembeyaz evleri geçiyorum
Bir koşu bir rüzgârı alıyorum Karanlık
Bir kenttesin ve var ta ne zamanlardan beri
O zamandan trenler evler geçiyor Kapanık
Aşkın ki hiç durup dinlenmek nedir bilmiyor
Aşkın ki anlatılamaz ihtiyar ve yıkık
Nice nice yaşamalara açılmışsındır
Nice yaşamalar ki kalmıştır yarım buruk
İşte Adakale Sokağındayım ve birden
Benim işte dünya kadar güzel ağzın artık
Durup bir yıkık aşk dedim İlhan Berk bir yıkık
aşk Şimdi o şiirlerde senden kalan ancak
(1968)
Amorosamente
Ehi ho detto alla notte Una nuvola di luce bianca
passa io la vedo Sarà la solitudine
Una donna di carta ti guarda e ride
Ché ormai sei più bella del firmamento
Supero strade e case candide
Nella corsa catturo una brezza Oscura
La tua città esiste da tempo
Da allora passano case e treni Chiuso
Il tuo amore che non sa riprendere fiato
Amore indicibilmente vecchio e distrutto
A quante vite ti sei aperta, a quante
Quante vite rimaste un mezzo amore
Eccomi in via Adakale e d’un tratto
È mia la tua bocca bella come il mondo
Mi fermo a dire è un amore distrutto İlhan Berk un amore
distrutto Tutto ciò che resta di te è in quelle poesie
(1968)
Sesler
Akşama doğru bir uçtan bir uca gittim kenti
Eskici dükkanları gibi kokuyordu çarşı
Eski evler gibi
Bir şekerci şekerlerini bağırıyordu avcunda bir çocuğun eli
Ve yamalı elbiseler gibi yüzü.
Bir duvarı çıkıyordu bir duvarcı uzun uzun döndürüp elinde bir taşı
Bir taşı kocaman asık suratlı ve aptal
Açılmamış kitaplar gibiydi gök
Asılı çamaşırlar gibi.
Gün düşüyordu oturdum sonra sesleri dinledim:
Sesini bir kadının hiç bitmeyen ağaçlık yollar gibi
Bir karatabağın bir kuyudan su çeker gibi
Sonra yaşlı otların yaşlı ormanların sesini
Bir dükkan yavaş yavaş kendini kapatıyordu, onu
Sonra kalabalıkların artık kalabalık olan sesini
Sonra gün çakıldı
sonra kalktım.
Düzelte düzelte gidiyordu yakasındaki çiçeği bir adam.
(1978)
Suoni
Verso sera ho percorso la città da un capo all’altro
Il bazar aveva l’odore delle botteghe di rigattieri
Delle vecchie case
Un venditore lodava urlando i suoi dolciumi, nel suo palmo
la mano di un bambino
E il suo viso come indumenti rattoppati.
Un muratore alzava una parete girandosi a lungo una pietra nelle mani
Una pietra immensamente stupida e imbronciata
Il cielo era come un libro mai aperto
Come biancheria stesa.
Scendeva il buio, mi sono seduto ad ascoltare i suoni:
Voce di una donna come infinite strade alberate
Verso di un cormorano come acqua attinta da un pozzo
Rumore di vecchi prati di vecchi boschi
Una bottega che lentamente si richiudeva, proprio lei
Quindi i suoni assiepati della folla
Poi è piombato il buio
e mi sono alzato.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.