Bilgiyi koruyan kim? - Ömür Tanyel

2001’de ortaya çıkan Vikipedi’nin fikri cesurdu: Bilgi, onu paylaşmak isteyen herkesin katkısıyla hazırlanacak ve herkesin erişimine açık olacaktı. Çeyrek yüzyıl sonra 300’den fazla dilde on milyonlarca maddeye ulaşan ansiklopedi, bir şarkıcının doğum tarihinden salgın hastalıklara kadar merak ettiklerimizde ilk duraklarımızdan biri oldu. Bugün arama motorları ve yapay zekâ araçları da büyük ölçüde onun biriktirdiği bilgiden yararlanıyor. Ne var ki Vikipedi, tam da bu nedenle yeni bir tartışmanın odağında: Makineler yanıtları hızla sunarken ansiklopedinin kendisini kim ayakta tutacak?

Vikipedi maddelerini, masa başında maaşla çalışan bir yazar kadrosu hazırlamıyor. Onları dünyanın dört bir yanındaki gönüllüler yazıyor, güncelliyor ve denetliyor. Bir madde yazmak emek ister. Yanlışını düzeltmek, kaynaklarını kontrol etmek, yazarlar arasındaki anlaşmazlığı çözmek de öyle. Eylül ayında erişime açılan ve İngilizce Vikipedi’nin yaklaşık 25 yılını inceleyen bir ön araştırma, tartışma ve yönetim işlerinin giderek daha dar bir gönüllü grubunun omzuna kaldığını gösteriyor. Araştırmacılar, yapay zekânın bu eğilimi başlattığı sonucuna varmıyor. Fakat hazır cevapların çoğaldığı bir dönemde, bilginin bakımını üstlenen insanların yükünü düşünmek gerekiyor.

Birkaç yıl önce başka bir manzara vardı. Pandemide evlere kapandığımızda bazılarımız ekmek yaptı, bazılarımız Vikipedi maddesi düzenledi. 12 dilde 223 milyon düzenlemeyi inceleyen araştırmacılar, hareket kısıtlamaları sırasında gönüllü katkısının ve yeni katılımcıların arttığını buldu. İngilizce Vikipedi’de katkı, önceki eğilimden beklenen düzeyin yüzde 20’den fazla üzerine çıktı. Bu rakam yalnız yeni maddeleri değil, mevcut maddelerdeki değişiklikleri de kapsıyor. İnsanlar kriz günlerinde ansiklopediyi okumakla yetinmemiş, onun yapımına da katılmıştı.

Türkçe Vikipedi’de Nisan 2019’da 1.410 yeni madde oluşturulmuşken Nisan 2020’de sayı 4 bin 638’di. Ancak Türkiye’de bu artışı yalnız evde geçirilen günlerle açıklayamayız. Vikipedi’ye iki buçuk yılı aşkın erişim engeli, salgın nedeniyle kapanmalardan hemen önce, 15 Ocak 2020’de kalkmıştı.

Kapı yeniden açıldı, sonra herkes eve kapandı. Hangisinin katkıyı ne ölçüde artırdığını bu sayılar ayırmıyor. Kapı halen açık fakat okurun yolu değişiyor. Wikimedia Vakfı, 2025’te insanlara ait sayfa görüntülemelerinin önceki yılın aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 8 azaldığını açıkladı. Ölçüm, insan gibi görünen yazılım trafiği ayıklandıktan sonra düzeltildiği için dikkatle yorumlanmalı. Bir başka ön araştırmada ise araştırmacılar, inceledikleri İngilizce Vikipedi maddelerinde Google’ın yapay zekâ özetlerine maruz kalmanın günlük ziyareti yaklaşık yüzde 15 azalttığını tahmin etti. Bu, bütün Vikipedi’nin toplam ziyaretindeki düşüş değil, belirli maddeler için hesaplanan bir etki. İki oran farklı şeyleri ölçüyor fakat aynı soruyu sorduruyor: Hazır yanıt, okuru bilginin kaynağından uzaklaştırıyor mu?

HATAYI KİM DÜZELTECEK?

Bir soruyu arama motoruna yazıyoruz, yanıtı ekranda beliriyor. Kaynağı açmaya gerek kalmıyor. Okur açısından kullanışlı; yıllardır o kaynağı hazırlayanlar açısından daha karmaşık. Vikipedi’nin bilgisi dolaşmaya devam ederken yeni yazar adayını ansiklopedinin kendisine ulaştıran yol daralabilir.

Haziran 2025’te Vikipedi topluluğunda çıkan tartışma bu yüzden önemliydi. Wikimedia Vakfı, maddelerin başında yapay zekâ tarafından hazırlanmış kısa özetler göstermeyi denemek istedi. Gönüllü yazarların itirazı üzerine deneme durduruldu. Bir taraf hızlı cevap arayan okura ayak uydurmayı düşünüyordu. Diğeri, insan eliyle tartışılıp kaynaklandırılmış bir maddenin başına denetimi belirsiz bir metin konulmasından kaygılıydı. Her yeni teknolojiyi kullanmak ilericilik, ona itiraz etmek de otomatik olarak tutuculuk sayılmamalı. Özette bir hata varsa onu kim fark edecek, kim düzeltecek?

KAYNAK AÇIK GÖSTERİLMELİ 

Üstelik yapay zekâ artık yalnız Vikipedi’yi özetlemiyor, ona metin de taşıyor. 2024 tarihli bir çalışmada yeni İngilizce maddelerin yüzde 5’inden fazlasının yapay zekâ tespit araçlarınca oluşturulduğu belirlendi. Bu, o maddeleri bütünüyle makinelerin yazdığını kanıtlamıyor. Araçlar yanılabilir ve insanın metni ne kadar denetlediğini ölçemez. Türkçe Vikipedi için de karşılaştırılabilir, güvenilir bir oran ise elimizde yok. Ama orada da bu konuda yazarlar arasında yoğun tartışmalar var.

Çözüm, Vikipedi’yi teknolojiye kapatmak olamaz. Yapay zekâ bazı işlerde gönüllülere yardımcı olabilir. Ancak iddiaların kaynağı görülebilmeli ve son kararın sorumluluğunu bir insan taşımalıdır. Wikimedia yeni yazarların katılımını kolaylaştırmalı ve Vikipedi’den yararlanan yapay zekâ hizmetleri de kullandıkları kaynağı okura açıkça göstermelidir.

Türkiye, bir ansiklopedinin kapısı kapandığında ne kaybedildiğini yaşadı. Şimdi başka bir tehlike var: Kapı açık kalırken içerideki emeğin görünmezleşmesi. Cevabı birkaç saniyede alabiliyoruz. O cevabın doğruluğuyla kim uğraşacak sorusuna da cevap bulmamız gerekiyor.