ارسال قطعات پهپاد و موشک از چین به ایران در روز امضای آتش‌بس

اطلاعات موجود از روابط جمهوری خلق چین و جمهوری اسلامی ایران، تصویری پیچیده و متناقض ارائه می‌دهد؛ تصویری که همزمان با سفر رسمی شی جین‌پینگ به واشنگتن به موضوع مهم مذاکرات دو رهبر تبدیل شد.

آخرین اطلاعات به‌ دست آمده از روابط چین و جمهوری اسلامی، تصویری پیچیده و متناقض در بحبوحه‌ی جنگ جاری میان ایالات متحده و رژیم ایران را نشان می‌دهد؛ تصویری که درست همزمان با سفر رسمی شی جین‌پینگ به واشنگتن و برگزاری نشست سه‌روزه‌ی او با دونالد ترامپ، به موضوع پنهان اما تعیین‌کننده‌ی مذاکرات دو رهبر تبدیل شد.

بر اساس داده‌های گمرکی جمهوری اسلامی که روزنامه‌ «وال‌استریت ژورنال» به تحلیل آن پرداخته، در حالی که پکن نقش دیپلماتیک خود را در میانجیگری برای آتش‌بس موقت طی ماه‌های اخیر برجسته می‌کرد، هواپیمایی از چین با محموله‌ای برای وزرات دفاع جمهوری اسلامی در همان روز امضای آتش‌بس در تهران فرود آمد.

این هواپیما تجهیزاتی شامل قطعات الکترونیک را برای وزارت دفاع جمهوری اسلامی حمل می‌کرد که به گفته‌ی کارشناسان، قابلیت استفاده در ساخت قطعات پهپاد و سامانه‌های هدایت موشکی  را دارند. این تجهیزات تنها یکی از ۱۳۰۰ محموله‌ی قطعات «دومنظوره» بود که از ابتدای سال جاری میلادی تا پایان ژوئن از چین برای وزارت دفاع جمهوری اسلامی ارسال شده است.

دو روز پس از آن پرواز، ۲۴ محموله‌ی دیگر به ارزش ۶ میلیون دلار وارد ایران شد که شامل قطعات متعدد قابل استفاده در پهپادها می‌شد.

اسناد گمرکی در بازه زمانی ژانویه‌ ۲۰۲۵ تا ژوئن ۲۰۲۶ نشان می‌دهد هزاران محموله به مقصد وزارت دفاع و شرکت‌های زیرمجموعه در ایران ارسال شده است. این محموله‌ها شامل تجهیزات ردیابی جی‌پی‌اس، موتورهای الکتریک، قطعات موتور هواپیما و مواد شیمیایی پیش‌ساز سوخت جامد موشک‌های بالستیک مانند سدیم پرکلرات بوده است.

بسیاری از این محموله‌ها با استناد به ماده‌ی ۱۱۹ مقررات گمرکی جمهوری اسلامی که معافیت تعرفه‌ای برای واردات دفاعی قائل می‌شود، ثبت شده‌اند. تامین‌کنندگان چینی اغلب شرکت‌های ناشناخته‌ای هستند که با واردکنندگان ایرانی همکاری می‌کنند و برخی از قطعات آنها با اجزای پهپادهای شاهد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مطابقت دارد.

همزمان با محاصره‌ی بنادر ایران توسط نیروی دریایی ایالات متحده، پل هوایی میان پکن و جمهوری اسلامی گسترش یافته و شرکت هواپیمایی «ماهان ایر» که تحت تحریم‌های آمریکاست، پروازهای خود از پکن، شانگهای و گوانگژو به تهران را به‌ شدت افزایش داده است.

تعداد این پروازها از حدود چهار پرواز در هفته در اوایل مارس به ۲۷ پرواز در هفته در اواخر آوریل رسید و تا اول سپتامبر به ۳۹ پرواز رسید؛ رقمی حدود دو برابر سطح پیش از جنگ که اکثر  این پروازها نه مسافری، بلکه تنها جنبه‌ی باری داشته‌اند.

چین همچنین تنها خریدار عمده‌ی نفت از جمهوری اسلامی باقی مانده است. با وجود تحریم‌های آمریکا، پکن بخش عظیم صادرات نفت خام رژیم ایران را جذب می‌کند و میلیاردها دلار درآمد برای تهران فراهم می‌آورد. برآوردها نشان می‌دهد چین تا حدود ۹۰ درصد صادرت نفت جمهوری اسلامی را خریداری می‌کند. این جریان مالی از طریق شرکت‌های پوششی، شبکه‌های مالی چینی و استفاده از یوان انجام می‌شود تا از نظارت آمریکا دور بماند.

حتی پس از عملیات «طرد اقتصادی» که وزارت خزانه‌داری آمریکا در اواخر ماه اوت برای قطع شبکه‌های رژیم ایران آغاز کرد، حدود چهارمیلیون نفت جمهوری اسلامی به پایانه‌های نفتی چین رسیده است.

بُعد نظامی حمایت چین، فراتر از قطعات تسلیحاتی است. مقامات آمریکایی تصاویر ماهواره‌ای با وضوح بالا را که که نهادهای چینی در اختیار رژیم ایران قرار داده‌اند، به حمله‌ی هفدهم ژوئیه به پایگاه «موفق سلطی» در اردن مرتبط دانسته‌اند؛ حمله‌ای که سه نظامی آمریکا در آن کشته شدند. رژیم ایران این تصاویر را هم پیش و هم پس از حمله از طریق چین تهیه کرده بود.

دولت ترامپ در ماه مه، سه شرکت چینی فعال در حوزه‌ی تصاویر ماهواره‌ای را به همین دلیل تحریم کرد. مقامات اطلاعاتی آمریکا همچنین معتقدند داده‌های جغرافیایی چینی به جمهوری اسلامی کمک کرده دقت حملات به پایگاه‌های آمریکایی و تهدید کشتی‌ها در تنگه‌ی هرمز را افزایش دهد.

این گزارش در حالی منتشر شد که شی جین‌پینگ از ۲۳ تا ۲۵ سپتامبر در واشنگتن حضور داشت. نشست دو رهبر با استقبال تشریفاتی گسترده، گارد نظامی، شام دولتی و بازدید از آرشیو ملی همراه بود اما، پیشرفت ملموس چندانی در موضوعات حساس از جمله در رابطه با رژیم ایران اعلام نشد. ترامپ گفت دو طرف درباره‌ی ایران گفتگو کرده‌اند و «فکر می‌کنم کار بزرگی انجام خواهیم داد» ولی جزئیات بیشتری ارائه نداد.

دیوید پردو سفیر آمریکا در چین اعلام کرد ترامپ به شی گفته هرگونه کمک مستقیم یا غیرمستقیم چین به رژیم ایران «کاملا غیرقابل قبول» است. از سوی دیگر، طبق گزارش «شین‌هوا»، شی جین‌پینگ با ابراز امیدواری هرچه زودتر حل اختلاف میان آمریکا و جمهوری اسلامی از بازگشت به «یادداشت‌ تفاهم اسلام‌آباد» حمایت کرد.

در دولت آمریکا اما اختلاف‌ نظر وجود دارد. ترامپ بارها بر حفظ روابط با شی تاکید کرده و گفته به چینی‌ها اعتماد دارد، در حالی که برخی مقامات دفاعی، چین را عامل تداوم توان جنگی جمهوری اسلامی می‌دانند. پکن هرگونه دخالت عمدی در درگیری را رد می‌کند، صادرات تسلیحات حساس نظامی با پوشش نظامی را تحت نظارت سختگیرانه می‌داند و نقش دیپلماتیک خود در کاهش تنش‌ها را برجسته می‌کند. با این حال، منتقدان می‌گویند حمایت اقتصادی از طریق خرید نفت، تامین قطعات و داده‌های ماهواره‌ای عملا رژیم ایران را قادر ساخته جنگ را ادامه دهد.

چین که بخش قابل‌توجهی از واردات نفت خود را از مسیر تنگه‌ هرمز و از جمهوری اسلامی تامین می‌کند، منافع مستقیمی در پایان درگیری‌ها دارد اما در عین حال نمی‌خواهد شریک استراتژیک ۲۵ ساله‌ی خود که نفت‌‌اش را با تخفیف فراوان و با پرداخت توأم با «اما و اگر» معامله می‌کند، از دست بدهد. این دوگانگی باعث‌شده پکن همزمان هم میانجیگری کند و هم کانال‌های حیاتی را برای رژیم تهران باز نگه دارد.

نشست واشنگتن تمدید دوماهه‌ی آتش‌بس تجاری آمریکا و چین و توافق برای دیدارهای بعدی در اجلاس‌های آتی را به همراه داشت اما، درباره‌ی وضعیت ایران تعهد مشخص و قابل راست‌آزمایی تازه‌ای اعلام نشد.

کارشناسان معتقدند چین به‌ ندرت از اهرم خود در خاورمیانه استفاده می‌کند مگر آنکه مستقیما به نفع پکن باشد و هرگونه وعده‌ی احتمالی را دنبال نمی‌کند. در نتیجه، حمایت پکن از رژیم ایران همچنان به‌ عنوان یکی از گره‌های اصلی روابط آمریکا و چین باقی مانده است؛ گره‌ای که نه در بیانیه‌های رسمی کاملا گشوده شد و نه از صحنه‌ی ژئوپلیتیک منطقه حذف گردید.

این معادله‌ی پیچیده در حالیست که دونالد ترامپ پیشنهاد بازگشایی فوری تنگه‌ی هرمز از سوی جمهوری اسلامی را رد کرده آنهم با اینکه رژیم ایران خواست‌های چهارده بندی خود را به سه مورد کاهش داده بود. این امر نشان از دست بالای آمریکا در تنگه‌ هرمز دارد. ولی حتی حمایت‌های چین از رژیم تهران در مقابل فشارهای اقتصادی نیز راهگشا نبوده است.

با اینهمه، آمریکا در حالی دایره‌ی تحریم‌ها را از دریا، زمین و آسمان بر جمهوری اسلامی را افزایش می‌دهد که نمی‌خواهد روابط خود با پکن را بطور کامل قربانی کند. در دیپلماسی قدرت‌های بزرگ، آنچه در پشت صحنه جریان دارد اغلب مهمتر از آنچیزیست که در مقابل دوربین‌ها گفته می‌شود.