نامه ونس و میانجی‌گری قطر؛ تهران و واشینگتن به توافق نزدیک شده‌اند؟
بار دیگر مذاکرات میان تهران و واشنگتن شدت گرفته است. «عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه ایران، روز شنبه ۹ آبان در گفت‌وگو با شبکه «الجزیره» گفت: «تلاش طرف آمریکایی برای گشودن گسترده‌تر درهای گفت‌وگو و تفاهم، گامی مثبت به شمار می‌رود.» در آن سو رییس‌جمهور آمریکا نیز از وجود مذاکرات را تایید کرده اما از جزئیات آن چیزی نگفته است. جرقه‌های امید به تفاهم در این مذاکرات پس از آن جدی شد که«جی‌دی ونس»، معاون رییس‌جمهور آمریکا، به «محسن رضایی»، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، نامه نوشت و عراقچی گفت این نامه در نشست‌های عالی‌رتبه بررسی شده است. با این حال، او تاکید کرد که تهران تنها پس از موافقت واشنگتن با شروط ایران، حاضر خواهد بود که درباره انجام مذاکرات مستقیم یا غیرمستقیم تصمیم بگیرد.
این مذاکرات در شرایطی صورت می‌گیرد که آمریکا برای احتمال ازسرگیری حملات نظامی آماده می‌شود و میانجی‌های منطقه‌ای تلاش دارند پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای ۱۲ آبان آمریکا، زمینه توافق را فراهم کنند. رسانه‌های آمریکایی از پیشنهاد ونس برای مذاکره مستقیم و احتمال دستیابی به توافقی مرحله‌ای گزارش داده‌اند؛ اما مقام‌های ایرانی همچنان اجرای شروط تهران را مقدم بر ورود به مذاکرات می‌دانند. این همه در حالی است که هم اسراییل از لزوم سرنگونی جمهوری اسلامی سخن گفته و واشنگتن به متحدانش در خاورمیانه اعلام کرده آماده حمله احتمالی آمریکا باشند. در مقابل فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی نیز مدام منطقه و آمریکا را تهدید می‌کنند. آیا این تحولات نشانه انعطاف تهران برای رسیدن به توافق است یا اختلاف همچنان پابرجاست؟
نامه ونس؛ پیشنهاد مذاکره یا درخواست امتیاز هسته‌ای؟
تماس تازه واشینگتن با تهران از مسیر معمول وزارت خارجه دو کشور صورت نگرفت. به گزارش روزنامه «نیویورک‌تایمز»، ونس هفته گذشته نامه‌ای را از طریق میانجی‌های قطری برای محسن رضایی فرستاد که روز یکشنبه چهارم آبان به دست او رسید. معاون رییس‌جمهور آمریکا در این نامه خواستار ازسرگیری مذاکرات جامع صلح، از جمله درباره پرونده هسته‌ای، شده و آمادگی خود را برای ریاست هیئت مذاکره‌کننده آمریکا اعلام کرده است.
روزنامه «واشینگتن‌پست» نیز در گزارشی از «دیوید ایگناتیوس» نوشت که ونس در پیام خود بر منافع دو کشور تاکید کرده است. در این پیام، جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای اولویت اصلی واشینگتن معرفی شده است. در مقابل، بازسازی اقتصاد آسیب‌دیده از جنگ و تحریم‌ها و حفظ حاکمیت ملی، منافع اصلی ایران عنوان شده‌اند. ونس همچنین از تهران خواسته است نمایندگانی با اختیارات کامل برای گفت‌وگو درباره مسایل هسته‌ای معرفی کند.
انتخاب رضایی به‌عنوان مخاطب این نامه نیز توجه رسانه‌های آمریکایی را جلب کرده است. ایگناتیوس نوشت که ارزیابی مقام‌های اطلاعاتی آمریکا از جایگاه رضایی در ساختار تصمیم‌گیری جمهوری اسلامی تغییر کرده است. واشینگتن معتقد است رضایی به‌واسطه سابقه فرماندهی سپاه پاسداران، ارتباط با مجتبی خامنه‌ای و نفوذ در ساختارهای امنیتی و نظامی، می‌تواند برای رسیدن به توافق در تهران اجماع ایجاد کند.
این نخستین بار نیست که ونس برای توافق با ایران وارد عمل می‌شود. او در فروردین ۱۴۰۵ در مذاکرات اسلام‌آباد با «محمدباقر قالیباف» گفت‌وگو کرد. ونس در آن مذاکرات پیشنهاد داده بود که در مقابل تعهدات الزام‌آور هسته‌ای، تحریم‌ها در قالب همکاری اقتصادی لغو شوند. مذاکرات اسلام‌آباد به توافق جامع نرسید و تفاهم محدود حاصل از آن نیز پس از درگیری‌های تنگه هرمز از میان رفت.
درباره محتوای نامه تازه ونس نیز روایت‌های متفاوتی وجود دارد. «دونالد ترامپ»، رییس‌جمهور آمریکا، روز پنجشنبه اصل تماس را تایید کرد، اما گفت که موضوع آن کمک‌های دارویی و پزشکی بوده است. در مقابل، یک منبع آگاه ایرانی به شبکه «المیادین» گفت که این توضیح «کاملا کذب» است و تهران هر زمان مناسب بداند جزییات نامه را منتشر خواهد کرد. اما شب گذشته رضایی در شبکه خبر اعلام کرد: «نامه ونس، معاون ترامپ، را مطالعه کردم و هنوز پاسخی به آن نداده‌ام» اما ضمن عدم ارائه نکته‌ای از جزیيات گفت «لحن آن‌ها کاملا تغییر کرده که علامت خوبی است که نشان می‌دهد ملت ایران پیروزی و اقتدار خود را تثبیت کرده.» او معتقد بود که جمهوری اسلامی به نوعی «شاخ امریکا» را خواهد شکست که کشوری «در آینده جرئت تجاوز» نداشته باشد.
اختلاف فقط بر سر محتوای نامه نیست. «تام باراک»، سفیر آمریکا در ترکیه، روز پنجشنبه در گفت‌وگو با شبکه «سی‌ان‌ان» در دوحه، از نزدیک شدن طرفین به توافقی برای کاهش درگیری‌ها خبر داد. مقام‌های ایرانی اما تصویر متفاوتی ارائه می‌کنند. منبع آگاه ایرانی در گفت‌وگو با المیادین، گزارش‌هایی را که این مکاتبه را نشانه پیشرفت مذاکرات یا عقب‌نشینی تهران می‌دانند، رد کرد.
بنابراین، آنچه تاکنون روشن شده، پیشنهاد آمریکا برای آغاز مذاکرات و بررسی آن در تهران است؛ نه توافق بر سر آغاز گفت‌وگوی مستقیم و نه پذیرش شروط واشینگتن. بلکه آنچه می‌بینیم اصرار تهران بر شروط خود است.
هفت شرط ایران؛ مذاکره پس از اقدام آمریکا
وب‌سایت خبری «تابناک» این موقعیت را چنین توضیح می‌دهد: «اختلاف اصلی همچنان بر سر ترتیب اجرای تعهدات است؛ واشنگتن خواهان ورود پرونده هسته‌ای به مذاکرات از ابتداست، در حالی که تهران رفع محاصره دریایی، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و فراهم شدن امکان صادرات نفت را مقدم می‌داند.» عراقچی این موارد را با بازگشت به تفاهم اسلام‌آباد نیز توضیح داده است.
خبرگزاری «رویترز» نیز روز جمعه هشتم آبان، هم‌زمان با بازگشت میانجی‌های قطری به تهران، این اختلاف را گزارش کرد. یک مقام ارشد ایرانی نیز پیشنهاد اولیه قطر را غیرقابل‌قبول خوانده و تاکید کرده بود که تهران موضع هسته‌ای خود را تغییر نخواهد داد.
پیش از این، «رضا امیری مقدم»، سفیر ایران در پاکستان، روز سوم آبان در نشستی در اسلام‌آباد گفته بود که ایران برای ازسرگیری مذاکرات با میانجی‌گری پاکستان آمادگی دارد، اما بازگشایی تنگه هرمز، به رفع محاصره دریایی بنادر ایران مشروط کرده بود. موضوعی که مقامات مختلفی بر آن تاکید داشته‌اند.
موضع تهران تنها به رفع محاصره محدود نمی‌شود. «محمدباقر قالیباف»، رییس مجلس، در پیامی تاکید کرده است: «پیشرفت تنها زمانی ممکن است که درباره هفت شرط ایران توافق شده باشد.» عراقچی نیز، بخشی از این شروط را باز دیگر تشریح کرد. به گفته او، تهران خواستار لغو تحریم‌های اعمال‌شده پس از تفاهم‌نامه اسلام‌آباد، کاهش نیروهای آمریکایی در منطقه، برقراری دوباره معافیت‌های نفتی و آزادسازی تمام دارایی‌های مسدودشده ایران، از جمله دارایی‌های موجود در قطر است.
وزیر خارجه ایران همچنین گفت که تهران خواهان به‌رسمیت‌شناختن مسیر دریایی جدیدی است که با همکاری عمان در تنگه هرمز تعیین کرده است. مطابق این خواسته، سایر مسیرهای دریایی تنگه باید بسته شوند. به این ترتیب، تهران علاوه بر رفع محاصره بنادر ایران، پذیرش ترتیبات تازه کشتیرانی در هرمز را نیز بخشی از توافق می‌داند.
در مقابل این خواسته‌ها، آمریکا بر دریافت امتیازهای هسته‌ای تاکید دارد. روزنامه «گاردین» نوشت، واشنگتن از ایران تعهدات مشخص اولیه درباره ذخایر اورانیوم با غنای بالا می‌خواهد. یکی از گزینه‌های مطرح‌شده، انتقال این ذخایر به کشور ثالث است؛ اقدامی که تهران درباره انجام آن پیش از دریافت امتیازهای متقابل تردید دارد. اما با این حال این روزها در رسانه‌ها نام روسیه به جد مطرح شرده و پیش از این نیز مسکو برای نگه‌داری این اورانیوم اعلام آمادگی کرده بود.
این تردید به برگشت‌پذیری تعهدات نیز مربوط می‌شود. ایران نگران است که در مقابل اقداماتی مانند انتقال اورانیوم غنی‌شده، امتیازهایی دریافت کند که واشینگتن بتواند به‌سادگی آن‌ها را لغو کند. گاردین همچنین گزارش داد که پیشنهاد رقیق‌سازی ذخایر اورانیوم به جای انتقال کامل آن‌ها مطرح شده و دو طرف درباره تضمین اجرای تعهدات از سوی یک کشور ثالث نیز رایزنی کرده‌اند. اما تاکنون مقامی در ایران به صورت رسمی آن را تایید نکرده است.
از تهران تا دوحه؛ آیا راهی برا توافق هست؟
پس از آنکه هیات قطری در روز هشتم آبان به تهران آمد، هیاتی که گزارش شده بود که با هماهنگی آمریکا به تهران سفر کرده است؛ هیئتی ایرانی به دوحه رفت و رایزنی‌ها در قطر ادامه یافت. موضوعی که این گمانه زنی را به وجود آورد که طرف آمریکایی نیز ممکن است به این مذاکرات بپیوندد.
همچنین وب‌سایت «العربی الجدید» به نقل از منبعی ایرانی، از پیشرفت در مذاکرات غیرمستقیم تهران و واشنگتن خبر داد. به گفته این منبع، گفت‌وگوهای فشرده هیات قطری در تهران، زمینه سفر هیئت ایرانی به دوحه را فراهم کرده است. این رسانه همچنین از احتمال پیوستن هیاتی آمریکایی به مذاکرات و برگزاری دیداری مستقیم خبر داد.
با وجود این، یک منبع وزارت خارجه ایران به خبرگزاری «رکنا» گفت که هیات قطری طرح تازه‌ای به تهران نیاورده و تنها ملاحظات طرف آمریکایی را منتقل کرده است. این منبع همچنین تایید کرد که «کاظم غریب‌آبادی»، معاون وزیر خارجه، برای پیگیری رایزنی‌ها به دوحه رفته است.
مهم‌ترین تغییر اعلام‌شده در این رایزنی‌ها، کوتاه شدن زمان اجرای پیشنهاد ایران است. عراقچی در همین مصاحبه اخیر خود گفت: «طرف قطری پیشنهاد داد دوره اجرای پیشنهاد ایران به پنج روز کاهش یابد. ما در این مرحله به پیشنهادی رسیده‌ایم که دوره اجرا را به دو روز کاهش می‌دهد.» این یعنی تهران حاضر است حتی امتیاز بیشتری هم بدهد.
مقام‌های ایرانی از یک سو درباره کوتاه کردن زمان اجرای پیشنهاد خود مذاکره می‌کنند و از سوی دیگر، همچنان موافقت آمریکا با شروط تهران را پیش‌شرط تصمیم‌گیری درباره مذاکرات مستقیم می‌دانند. در نتیجه، رفت‌وآمد هیئت‌ها از پیشرفت در ارتباطات دیپلماتیک خبر می‌دهد، اما هنوز نمی‌توان آن را توافق بر سر شروط اصلی دانست.
هم‌زمان با این تلاش‌های دیپلماتیک، واشنگتن دو گزینه متفاوت را دنبال می‌کند. در عین حال یک مقام آمریکایی گفته است که ترامپ به دنبال توافق صلح موقت با ایران است، اما برای گسترش عملیات نظامی نیز آمادگی دارد. در همین دوره، فرمانده ارشد نیروهای آمریکایی در خاورمیانه گزینه‌های تازه نظامی را در اختیار ترامپ قرار داده و گزارش‌هایی از انتقال تجهیزات به پایگاه‌های منطقه منتشر شده است.
این تحولات در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. «کریس مورفی»، سناتور دموکرات، در سخنرانی در اندیشکده خاورمیانه درباره طرح حملات تازه آمریکا هشدار داد و آن را اقدامی دانست که می‌تواند به دور جدیدی از درگیری‌ها منجر شود.
در تهران نیز مقام‌ها بر حفظ آمادگی نظامی در کنار ادامه دیپلماسی تاکید می‌کنند. «سیدمجتبی خامنه‌ای»، رهبر جدید جمهوری اسلامی در پیامی بر لزوم آمادگی رزمی «هوشمندانه» برای بازدارندگی حداکثری و پاسخ فوری و بدون محدودیت جغرافیایی به هرگونه تهدید تأکید کرده است. او در این پیام می‌گوید: «اگر دشمنان مجددا حملات نظامی یا تروریستی را شروع کنند، این نیروهای مسلح جمهوری اسلامی و ملت ایران هستند که زمان و شرایط پایان آن را تعیین می‌کنند.» این موضوع نشان می‌دهد که دو طرف در عین تلاش برای پیش‌برد دیپلماسی دست از تهدید یکدیگر برنداشته‌اند. اما نکته مهم آنجاست که طرفین در مورد احتمال به تفاهم رسیدند صحبت می‌کنند اما به واقع موشک‌ها را به سمت هم نشانه رفته‌اند. موضوعی که وزن واقعیت را به سمت تنش بیشتر سنگین کرده است.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.