اقتصاد در آیینه‌ شبکه‌های اجتماعی؛ بحران انرژی

ایران در آستانه «زمستان سخت»! این تعبیری آشنا در ادبیات رسمی و رسانه‌ای در ایران است که تا چند سال پیش برای ارجاع به بحران انرژی در اروپا از آن استفاده می‌شد. حالا ایران در میانه یکی از عمیق‌ترین بحران‌های اقتصادی و سیاسی قرار دارد که کسری انرژی و کمبود گاز و برق یکی از مصادیق آن است. 

کمبود انرژی در کشوری مانند ایران که صاحب بزرگ‌ترین ذخایر انرژی جهان است، پدیده‌ای عجیب اما قابل پیش‌بینی بود، میزان کسری تراز انرژی هر سال به سال ابعاد بحرانی‌تری پیدا کرده و حالا تحت تاثیر جنگ اوضاع از همیشه 

بحرانی‌تر شده است. 

کسری گاز

ایران دومین دارنده ذخایر گاز طبیعی جهان است و حدود ۷۰ درصد سبد انرژی کشور به گاز وابسته است. با این حال، کسری روزانه گاز کشور در سال‌های اخیر با شیب تندی صعودی بوده است. 

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، به تازگی هشدار داده ناترازی گاز در زمستان امسال به ۴۳۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسد. محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهوری نیز از رسیدن کمبود روزانه گاز به ۵۳۰ میلیون مترمکعب خبر داده است؛ حتی در برخی برآوردهای کارشناسی با احتساب نیاز تزریق به مخازن نفتی، ارقام بزرگ‌تری تا ۶۱۰ میلیون مترمکعب در روز نیز مطرح می‌شود. معنی این اعداد آن است که خطر قطعی گاز در زمستان امسال، نه فقط برای صنایع، بلکه در بخش خانگی و حتی در شهر تهران جدی است.

بررسی آمارهای تولید نشان می‌دهد ظرفیت عادی تولید گاز شیرین تحویلی به شبکه پیش از جنگ حدود ۸۵۰ میلیون مترمکعب در روز بوده است، اما پس از جنگ و آسیب به زیرساخت‌ها، این رقم به حدود ۷۰۰ تا ۷۲۰ میلیون مترمکعب در روز کاهش یافته است. به عبارت دقیق‌تر، از ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیتی که در جریان جنگ از مدار خارج شد، همچنان حدود ۱۳۰ تا ۱۵۰ میلیون مترمکعب در روز به مدار بازنگشته است. از دست رفتن نزدیک به ۲۰ درصد از کل ظرفیت گاز کشور ضربه بسیار بزرگی است، اما حتی بدون این خسارت نیز کسری گاز کشور در اوج زمستان به حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسید. 

پس از آسیب به تاسیسات پارس جنوبی در جنگ ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت از مدار خارج شد که همچنان حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب آن بازنگشته است. مقام‌های دولتی کسری پیک زمستان ۱۴۰۵ بین ۴۳۰ تا ۵۳۰ میلیون مترمکعب در روز برآورد می‌کنند.

کسری برق

طبق برآورد مرکز پژوهش‌های مجلس، ناترازی برق در اوج مصرف تابستان ۱۴۰۵ به حدود ۱۳ هزار و ۶۴۰ مگاوات رسید. اگرچه کسری برق در سال‌های گذشته نیز به‌ویژه در فصل تابستان مشهود بود، اما اکنون نگرانی اصلی آن است که به دلیل کمبود شدید گاز، کشور در فصل زمستان نیز با کسری بحرانی برق مواجه شود. هرچند بارندگی‌های اخیر ظرفیت تولید نیروگاه‌های برق‌آبی را تا حدی افزایش داده است، اما نیروگاه‌های حرارتی که بخش عمده برق کشور را تامین می‌کنند، در سال‌های گذشته نیز در زمستان با کمبود گاز روبه‌رو بودند و امسال با توجه به جهش کسری گاز، وضعیت به‌مراتب بحرانی‌تری در انتظار شبکه برق است.

با این حال ناترازی برق محدود به تولید و مصرف نیست. خبر اضافه شدن ردیف «هزینه سوخت نیروگاهی» و افزایش مبلغ قبوض برق از ابتدای آبان ۱۴۰۵، بعد دیگری از بحران، یعنی «ناترازی مالی» در صنعت برق را آشکار می‌کند. سوءمدیریت انباشته باعث شده است کشوری با این حجم از منابع و ثروت در یک بن‌بست دوگانه گرفتار شود: از یک سو صنعت برق به شدت با کمبود منابع مالی روبه‌روست و دولت توان سرمایه‌گذاری کافی در زیرساخت‌های آن را ندارد، و از سوی دیگر، امکان واقعی کردن قیمت‌ها نیز وجود ندارد؛ چرا که مردم تحت فشار بحران اقتصادی آن‌قدر فقیر شده‌اند که توانایی پرداخت هزینه واقعی انرژی را ندارند. در چنین شرایطی، اضافه شدن هزینه‌های جدید به خانوارها بدون تضمین تامین پایدار برق، بار سنگینی بر معیشت مردم تحمیل می‌کند.

مسئولیت بحران با کیست؟ 

در ماه‌های اخیر تلاش می‌شود بحران شدید انرژی در سال جاری صرفاً به «خسارت‌های جنگ اخیر» نسبت داده شود، اما واقعیت آن است که ناترازی برق و گاز در ایران سال‌ها پیش از جنگ آغاز شده بود. طی دو دهه گذشته، کشور درگیر تحریم‌های فلج‌کننده و جنگ بوده است؛ منابع مالی کشور به جای توسعه زیرساخت‌ها، صرف برنامه‌های نظامی شده و صنایع نفت، گاز و برق از سرمایه‌گذاری کافی و فناوری روز محروم مانده‌اند. طبق اسناد بودجه، بخش عمده منابع نفتی مستقیماً در اختیار نیروهای مسلح قرار دارد و در سال‌های گذشته سهم نیروهای مسلح از منابع بودجه به یک چهارم کل منابع رسیده که پدیده‌ای بی‌سابقه است. 

بررسی رویکرد و عملکرد جمهوری اسلامی از ابتدای دهه ‍۱۳۹۰ تاکنون نشان می‌دهد اقتصاد و زیرساخت مساله و اولویت اصلی حاکمیت نبوده است. در ساختار سیاسی ایران، «دولت» در تصمیم‌گیری‌های کلان حوزه سیاست خارجی، جنگ و صلح، و تحریم‌ها عملاً نقشی ندارد و تصمیم‌گیرنده اصلی، شخص رهبر و نهادهای زیر نظر او هستند. مداخله این نهادها تنها به سیاست‌گذاری کلان محدود نیست، بلکه مسائل اجرایی حوزه انرژی را نیز در بر می‌گیرد چنانکه نهادهای نظامی و بنگاه‌های اقتصادی زیر نظر رهبری حضور پررنگی در پروژه‌های کلان بخش انرژی، از نفت و گاز تا برق و حتی انرژی‌های تجدیدپذیر دارند.

ایران در دهه‌های ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ عملکرد نسبتا مناسبی در حوزه انرژی داشت و سرمایه‌گذاری‌های کلانی برای ایجاد زیرساخت‌های تولید و انتقال برق و گاز انجام شد؛ اما از آن پس، با تغییر اولویت‌های حاکمیت به سمت تنش‌های سیاسی و نظامی، صنعت انرژی کشور وارد سرازیری فرسودگی شد که آثار آن چند سالی است پدیدار شده است.