Kryzys psychiczny seniorów. Jak rozpoznać sygnały ostrzegawcze?

Kluczowe fakty:

• W 2025 roku niemal jedna piąta wszystkich samobójstw w Polsce dotyczyła osób powyżej 65. roku życia.
• Łącznie wśród osób powyżej 65 lat odnotowano niemal 1,5 tysiąca zachowań samobójczych. 63,4 procent odnotowanych zdarzeń zakończyło się śmiercią.
• Nie istnieje jeden profil seniora w kryzysie. Jakie są czynniki ryzyka?

Jeśli doświadczasz problemów emocjonalnych i chciałbyś uzyskać poradę lub wsparcie, tutaj znajdziesz listę organizacji oferujących profesjonalną pomoc.

Seniorzy są grupą niejednokrotnie pomijaną w dyskusji o kryzysach psychicznych i zapobieganiu samobójstwom - zwrócił uwagę dr Łukasz Wieczorek w rozmowie z tvn24.pl podczas Kongresu Suicydologicznego. Ekspert jest koordynatorem Biura ds. Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym oraz kierownikiem Zakładu Socjologii Zdrowia Publicznego w Instytucie Psychiatrii i Neurologii.

Ponad 900 seniorów odebrało sobie życie

Tymczasem statystyki wskazują, że problem w tej grupie wiekowej jest istotny. Jak wynika z raportu "Samobójstwa i próby samobójcze w Polsce w latach 2020-2025" autorstwa dr. hab. Adama Czabańskiego i dr Halszki Witkowskiej z Fundacji "Życie Warte Jest Rozmowy", opracowanego na podstawie danych Komendy Głównej Policji, w 2025 roku w Polsce odnotowano 4776 zgonów w wyniku samobójstwa. Wśród 943 osób w wieku co najmniej 65 lat, które odebrały sobie życie, było 193 kobiet i 750 mężczyzn. Oznacza to, że seniorzy stanowili 19,74 proc., czyli niemal jedną piątą wszystkich osób, które odebrały sobie życie.

Łącznie wśród osób powyżej 65 lat odnotowano 1488 zachowań samobójczych. Próby samobójcze rejestrowane są przez policję od 2018 roku. Statystyki obejmują wyłącznie zdarzenia, w związku z którymi interweniowały służby, więc mogą nie oddawać pełnej skali zjawiska. Wcześniej próby samobójcze w ogóle nie były uwzględniane w oficjalnych danych. Tymczasem Światowa Organizacja Zdrowia przyjmuje, że na jedno samobójstwo przypada od 10 do 20 prób.

Dane z ostatnich lat pokazują, że skala samobójstw wśród seniorów stopniowo maleje - dla porównania w 2020 roku odnotowano 1082 samobójstwa w tej grupie. Tendencje różnią się jednak w zależności od płci. Jak wynika z zawartych w raporcie danych, wśród kobiet w wieku 65 lat i starszych liczba samobójstw w latach 2020-2022 wzrosła o 6,7 proc., natomiast w kolejnym roku zmniejszyła się o 13,9 proc. Wśród mężczyzn w wieku powyżej 65 lat od 2020 roku obserwowano systematyczny spadek - do 2025 roku liczba samobójstw w tej grupie zmalała o 14,1 proc. W całej populacji seniorów spadek w latach 2020-2025 wyniósł 12,8 proc.

Nie ma jednego profilu seniora w kryzysie

- Pomoc dla seniorów musi dotrzeć wcześniej, zanim wystąpi pierwszy kryzys. Dlatego tak ważne jest rozpoznawanie depresji, poczucia beznadziejności i innych sygnałów ostrzegawczych - mówi dr Łukasz Wieczorek. A kryzys w tej grupie może być trudniejszy do zauważenia. Dlatego znaczenie mają nie tylko kontakty ze specjalistyczną opieką psychiatryczną i psychologiczną, ale także codzienne kontakty z lekarzem, pracownikiem pomocy społecznej czy innymi osobami, które mogą zauważyć zmianę.

Nie istnieje prosty i jednoznaczny profil osoby starszej, zagrożonej samobójstwem. - Czynników ryzyka jest wiele. Mogą one wynikać między innymi z problemów ze zdrowiem psychicznym seniora, takich jak depresja, a także z poczucia samotności i izolacji społecznej - wyjaśnia dr Łukasz Wieczorek.

- Seniorzy często mają rodzinę i bliskich, a mimo to mogą czuć się samotni. Samotność jest bowiem subiektywnym doświadczeniem i stanowi istotny czynnik zwiększający ryzyko zachowań samobójczych - zaznacza ekspert.

Na kondycję psychiczną seniorów mogą wpływać również ciężkie lub przewlekłe choroby somatyczne, utrata sprawności i samodzielności, a także uzależnienia. Kryzys może pojawić się też w związku z istotnymi zmianami życiowymi, takimi jak przejście na emeryturę. - Emerytura może oznaczać nie tylko zmianę rytmu dnia, lecz także ograniczenie kontaktów społecznych, spadek dochodów i utratę poczucia bycia potrzebnym. Innym ważnym czynnikiem zwiększającym ryzyko samobójstwa jest śmierć osoby bliskiej, w tym współmałżonka - mówi dr Wieczorek.

Seniorzy opiekujący się chorymi rezygnują z własnego zdrowia

Szczególnie trudna jest sytuacja seniorów opiekujących się osobami z chorobami otępiennymi. Poświęcanie im większości energii może prowadzić do wyczerpania, depresji oraz zaniedbania własnego zdrowia. Seniorzy opiekujący się bliskimi to osoby często pozbawione wsparcia ze strony rodziny i instytucji. Wielu z nich rezygnuje z własnych potrzeb, odpoczynku, kontaktów społecznych, a nawet leczenia. - Tę rezygnację z siebie, ze swojego życia i zaniedbywanie własnego zdrowia można nazwać czymś w rodzaju biernego samobójstwa - ocenia ekspert.

Opieka nad chorym wypełnia niemal cały ich czas, dlatego trudno im znaleźć choćby kilka godzin dla siebie. - To są osoby, które naprawdę potrzebują wyjścia poza dom i opiekę, którą świadczą - mówi dr Łukasz Wieczorek i dodaje, że opiekunowie potrzebują wieloaspektowego wsparcia: odciążenia przez rodzinę lub sąsiadów, pomocy społecznej, opieki pielęgniarki środowiskowej, a także wsparcia lekarza, psychiatry lub psychoterapeuty.

Wczesne i dostępne wsparcie może zapobiec kryzysowi

Co może chronić seniorów przed zachowaniami samobójczymi? Według eksperta są to dobre relacje, poczucie sensu i celu, nadzieja, możliwie duża samodzielność oraz dostęp do profesjonalnej pomocy. Seniorzy powinni otrzymywać wsparcie już podczas pierwszego kontaktu z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej, pracownikiem socjalnym, psychologiem, psychoterapeutą lub duchownym.

W ramach działań zapobiegających zachowaniom samobójczym prowadzone są kampanie informacyjne oraz programy wsparcia, w tym inicjatywy skierowane do seniorów opiekujących się osobami z zaburzeniami otępiennymi. Badania wykazały, że wśród uczestniczących w nich opiekunów zmniejszył się odsetek zaburzeń nastroju.

Światowy Dzień Zapobiegania Samobójstwom to okazja do tego, by przypominać, że kryzys samobójczy może dotknąć osoby w każdym wieku. W przypadku seniorów ważne jest zwracanie uwagi nie tylko na bezpośrednie komunikaty, lecz także na narastającą izolację, wycofanie z relacji, utratę zainteresowań i nagłe pogorszenie funkcjonowania.