خط و نشان تهران، لندن، درباره حادثه فرودگاه فیرفورد انگلستان چه می‌دانیم؟
«اندی برنهام»، نخست‌وزیر بریتانیا، دوشنبه ۲۰ مهر در مجلس عوام گفت: «می‌توانم این ارزیابی ما را تایید کنم که به احتمال بسیار زیاد این اقدام در ایران هماهنگ شده و تقریباً به طور قطع از سوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هدایت شده است.» بیش از دو هفته پیش، «وس استریتینگ»، وزیر دفاع همین دولت، هرگونه گمانه‌زنی درباره نقش ایران در حادثه ۵ مهر در نزدیکی پایگاه هوایی فیرفورد را «بسیار نابخردانه» خوانده بود. حالا لندن به صراحت از سپاه به عنوان عامل این حادثه «تروریستی» نام برده است. «شبانه محمود»، وزیر کشور انگلستان نیز به نمایندگان مجلس عوام گفت فرد شناخته‌شده‌ای مستقر در ایران پشت ماجراست، بی‌آنکه نام او را اعلام کند. دولت همان روز دو ایرانی را تحریم کرد که یکی از آن‌ها، به گفته لندن، رییس عملیات ضدجاسوسی سپاه است.
اما با گذشت بیش از دو هفته، هنوز کسی در دادگاه متهم نشده و تحقیقات همچنان ادامه دارد. پلیس هفت نفر را بازداشت کرده بود که هر هفت نفر با قرار وثیقه آزادند. تهران اما همین را دستمایه پاسخ خود به لندن کرده است.
«سیدعلی موسوی»، سفیر جمهوری اسلامی در لندن، گفت: «تهران هیچ‌گونه مداخله‌ای در این ماجرا نداشته است و چنانچه دولت انگلیس سند یا مدرکی برای ادعاهای خود در اختیار دارد، باید آن را ارائه کند.» وزارت خارجه جمهوری اسلامی هم روز ۲۱ مهر، با متهم کردن لندن به «رویکرد غیرمسوولانه و مخرب»، سفیر بریتانیا در تهران را احضار کرد و هشدار داد اگر مدرکی ارائه نشود، در روابط دوجانبه تجدیدنظر خواهد کرد. اما آنچه اتفاق افتاده چیست که تهران حاضر است به خاطر آن روابط نیم‌بند خود با یک کشور غربی را متلاشی کند؟
چه شده بود؟
فیرفورد یک پایگاه معمولی نیست. این پایگاه در منطقه گلاسترشر است که با داشتن باند پروازی بیش از سه کیلومتر تنها فرودگاه اروپا است که برای نشست و برخاست بمب‌افکن‌های سنگین آمریکا، از بی-۱ تا بی-۲ و بی-۵۲، مناسب است. بمب افکن‌های که رییس‌جمهور آمریکا بارها از آن‌ها برای تهدید ایران استفاده کرده است. حتی در جنگ، بمب‌افکن‌های آمریکایی از همین باند به سوی ایران پرواز کردند. سپاه پاسداران در مرداد، در اطلاعیه‌ای، اعلام کرد: «ارتش متجاوز آمریکا که در تجاوزات خود بعد از شروع رسمی مجدد جنگ از پرتاب موشک های کروز از شناورهای خود در اقیانوس هند بهره می‌گرفت، با پایان یافتن ذخایر موشکی ناوهای مذکور، روز گذشته به استفاده از هواپیماهای B1 با پرواز از پایگاه هوایی فیرفورد انگلیس روی آورد.»
این پایگاه هوایی پیش از مهرماه محل اختلاف تهران با لندن و واشنگتن بود و سپاه به صراحت پس از آوردن نام این پایگاه گفته بود «هر پایگاهی که برای تجاوز به خاک ایران استفاده شود، هدف مشروع ما است.» به نظر می‌رسد که سپاه به دنبال عملی کردن این تهدید در بامداد یکشنبه ۵ مهر بود. اما ناکام ماند.
در آن روز پنج مرد بریتانیایی ۲۰ تا ۳۰ ساله و ساکن لندن، با سه ون سفید حامل لوگوی یک شرکت رسمی ترانزیت سوخت در روستای ولفورد در مجاورت پایگاه هوایی «RAF Fairford» حضور یافتند. یک کشاورز محلی در حال بازگشت به خانه، حدود ساعت ۱ بامداد متوجه این خودروها و «گروهی بزرگ از مردان کلاهدار و نقاب‌دار» شد و با مقامات در مورد این جزئيات تماس گرفت. ظرف ۱۰ دقیقه نیروهای مسلح پلیس وارد روستا شدند و این پنج نفر را ابتدا به اتهام جرایم مرتبط با مواد منفجره و سپس به ظن تلاش برای اقدامات تروریستی بازداشت کردند، شرکت سوخت مذکور نیز مالکیت آن ون‌ها را تکذیب کرد.
طبق جزئیات ارائه‌شده از سوی پلیس و گزارش‌ها، مشخص شد که یکی از همان پنج مرد بازداشت‌شده نیز پیش از دستگیری شخصاً با پلیس تماس گرفته و موضوع را گزارش داده بود. پس از بازرسی کامل ون‌ها و منازل این افراد در لندن، به دلیل پیدا نشدن هیچ مواد منفجره‌ای، بازداشت شدگان به قید وثیقه آزاد شدند. چند روز بعد نیز در همین رابطه، یک مرد ۲۵ ساله دوتابعیتی (بریتانیایی-ایرانی) در وست‌مینستر به اتهام زمینه‌سازی برای اقدامات تروریستی دستگیر و دو واحد مسکونی در لندن بازرسی شد. ۱۴ مهر نیز مرد هفتمی در مرکز لندن به ظن آماده‌سازی اقدام تروریستی بازداشت شد که او نیز مانند فرد ششم آزاد شد.
پس از آزادی این افراد «لارنس تیلور»، رییس پلیس مبارزه با تروریسم بریتانیا، گفت: «این به معنای پایان تحقیقات نیست. آن‌ها همچنان تحت نظر هستند و ما چند مسیر را دنبال می‌کنیم.» کارآگاهان بعدا تایید کردند که در ون‌ها بنزین پیدا شده، اما هیچ وسیله انفجاری دست‌ساز در کار نبوده است.
در واشنگتن اما لحن از روز اول قاطع بود. «دونالد ترامپ»، رییس‌جمهور آمریکا، مدعی شد «همه‌چیز» را درباره پنج مظنون می‌داند و گفت به‌زودی اطلاعات بیشتری منتشر خواهد شد. اما هنوز چیزی منتشر نشده است. سفارت جمهوری اسلامی در لندن در همان روزها اعلام کرد گمانه‌زنی‌ها درباره نقش ایران «هدفی جز دامن زدن به تبلیغات ایران‌هراسی در بریتانیا دنبال نمی‌کند» و تهران حق اقدام حقوقی را برای خود محفوظ می‌دارد.
ارزیابی اطلاعاتی در برابر هراس پهپادی
نخست‌وزیر بریتانیا چهارشنبه ۸ مهر در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی از «نشانه‌هایی قوی» درباره ارتباط ایران با حادثه سخن گفت، اما تاکید کرد: «تحقیقات پیچیده، دامنه‌دار و جدی پلیس در این مورد همچنان ادامه دارد.» دوازده روز بعد، او دیگر از وجود نشانه سخن نگفت بلکه برنهام در پارلمان گفت این طرح «به احتمال بسیار زیاد» در ایران هماهنگ شده و «تقریبا به‌طور قطع» زیر هدایت سپاه پاسداران بوده است.
نام‌هایی که هم‌زمان با این ارزیابی اعلام شد، مهم‌ترین چیزی است که لندن تاکنون علنی کرده است. وزارت خارجه بریتانیا «روح‌الله بازقندی» را که رییس عملیات ضدجاسوسی سپاه می‌داند، و «شهرام علیرضا تمرزاده جکی» را که «عضو شبکه جنایتکار زندشتی که در چندین توطئه علیه مخالفان ایرانی دست داشته» معرفی می‌کند، تحریم کرد. بازقندی نام تازه‌ای در لیست تحریم شده‌های تهران نیست. وزارت خزانه‌داری آمریکا او را خرداد ۱۴۰۲ در ارتباط با «تروریسم برون‌مرزی سپاه پاسداران» تحریم کرده بود. «اد میلیبند»، وزیر خارجه بریتانیا، در توضیح این تصمیم گفت: «ادامه تلاش‌های ایران برای تضعیف امنیت بریتانیا و شرکای بین‌المللی از طریق شبکه‌های جنایتکار، گروه‌های نیابتی و فعالیت‌های مخرب تحت حمایت دولت، غیرقابل قبول است.» لندن این دو تحریم را صریحا به فیرفورد گره نزد، اما آن‌ها را در همان روزی اعلام کرد که فیرفورد را به سپاه نسبت داد.
هم‌پیمانان لندن هم پشت این ارزیابی ایستادند. ۲۹ کشور از جمله آمریکا در بیانیه‌ای مشترک اعلام کردند یافته‌های لندن درباره دخالت ایران را تایید می‌کنند و هرگونه تلاش ایران برای تهدید یا آسیب رساندن به افراد در خاک خود را غیرقابل‌قبول می‌دانند. در همین هفته‌ها پرونده دیگری هم مسیر کامل را طی کرد. دو تبعه ایران در منچستر به اتهام طراحی بمب پودر کلر علیه جامعه یهودی متهم شدند و دادستان‌ها در دادگاه گفتند فردی که گمان می‌رود در ایران باشد، آن‌ها را هدایت می‌کرد.
در عین حال که وضعیت سیاسی و قضایی در رابطه با دست داشتن جمهوری اسلامی در این پرونده پی‌گیری می‌شود، پنتاگون یکشنبه ۱۲ مهر تایید کرد که همه بمب‌افکن‌هایش را از فیرفورد به پایگاه‌های خود در آمریکا بازگشته‌اند. «جی‌دی ونس»، معاون رییس‌جمهور، و «مارکو روبیو»، وزیر خارجه آمریکا، آن را بخشی از جابه‌جایی‌های معمول و برای احتیاط بیشتر خواندند. ترامپ اما فردای آن روز گفت: «برخی تهدیدها وجود داشت و ما به‌جای این‌که دشمن را وسوسه کنیم، دشمن را دستگیر می‌کنیم و شکست می‌دهیم، اما چرا باید آن‌ها را آن‌جا نگه داریم؟ بنابراین کمی جابه‌جایشان کردیم، نه خیلی دور.»
شبکه «آی‌تی‌وی» به نقل از یک منبع آگاه گزارش داد نگرانی واشنگتن حمله پهپادی مشابه عملیات «تار عنکبوت» اوکراین بوده و این نگرانی وجود داشته که پهپادهای ایرانی از پیش وارد خاک بریتانیا شده باشند. همچنین «پولیتیکو»، خروج ناگهانی بمب‌افکن‌ها را آسیب‌پذیری آمریکا و اروپا در برابر پهپادهای ارزان‌قیمت ایرانی دانست.
دیپلماسی احضار، تحریم و خط‌ونشان
تهران پاسخ خود را از همان روزهای نخست که نام جمهوری اسلامی مطرح شده است بر یک نقطه بنا کرد: مدرک. «عباس عراقچی»، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، چهارشنبه ۸ مهر، همان روزی که برنهام از «نشانه‌های قوی» گفت، در ایکس نوشت: «همین که افرادی را که به‌قول شما تروریست و درخدمت دولت‌های خارجی بوده‌اند، آزاد کردید، خودش همه‌چیز را روشن می‌کند.» او افزود: «شما دارید مقصر را در جای اشتباهی جستجو می‌کنید.»
اما تهران صرفا به این گفته قناعت نکرد و «مجید تخت‌روانچی»، معاون سیاسی وزیر خارجه، «هوگو شورتر»، سفیر بریتانیا در تهران، را احضار کرد و تاکید کرد: «کارزار تبلیغاتی اخیر دولت انگلیس در طرح اتهام بی اساس به بهانه تلاش برای خرابکاری در پایگاه فیرفورد، به هیچ عنوان نمی‌تواند همدستی انگلیس در تجاوز نظامی علیه ملت ایران را تحت‌الشعاع قرار دهد.» تهران به این ترتیب پرونده فیرفورد را به پرونده‌ای دیگر گره زد: نقش پایگاه‌های بریتانیا در جنگ آمریکا با ایران.
پس از سخنان ۲۰ مهر برنهام، احضارهای دیپلماتیک دوطرفه شد. وزارت خارجه بریتانیا به سفیر جمهوری اسلامی اعلام کرد که لندن «ارعاب، تهدید یا فعالیت خصمانه از جانب ایران را تحمل نخواهد کرد». «سیدعلی موسوی»، سفیر جمهوری اسلامی در لندن، در دیدار با «استفان دوتی»، معاون وزیر خارجه بریتانیا در امور خاورمیانه، به گزارش ایرنا نقش تهران را قاطعانه رد کرد و از طرف بریتانیایی خواست «از هرگونه موضع‌گیری بدون سند و مدرک خودداری کند».
تهران نیز برای دومین بار در این پرونده سفیر بریتانیا را احضار کرد. «علیرضا یوسفی»، مدیرکل اروپای غربی وزارت خارجه، این بار از لندن خواست اسناد و مدارک ادعایش را ارائه کند و هشدار داد در غیر این صورت ایران در روابط دوجانبه به‌طور جدی تجدیدنظر خواهد کرد. او همچنین تاکید کرد مقام‌های بریتانیایی نمی‌توانند با طرح اتهام علیه ایران، از پاسخگویی درباره مشارکت در جنگ آمریکا و اسراییل علیه ایران طفره بروند.
در مجلس، ایران نیز واکنش‌هایی وجود داشت. «محمدرضا محسنی‌ثانی»، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی، اتهام لندن را ابزار جنگ روانی برای پوشاندن عقب‌نشینی آمریکا خواند و گفت: «انتقال تجهیزات نظامی آمریکا به عمق دریای عمان و اقیانوس هند، گواهی بر ترس واشنگتن از توان موشکی ایران و تلاش برای خروج از برد ضربات احتمالی است.» از نگاه او، خروج بمب‌افکن‌ها از فیرفورد نه نتیجه تهدید ایران، که نشانه تغییر موازنه قدرت بود.
KioskNews shows a cleaned-up reading view extracted from the publisher’s page — the original always lives on their site, not ours.