Która dieta sprzyja długowieczności? Naukowcy sprawdzili to w DNA

Kluczowe fakty:

• Przeanalizowano dane około 7,5 tysiąca osób i porównano dziesięć zdrowych modeli żywienia. Czy któryś spowalnia biologiczne starzenie bardziej niż pozostałe?
• Wiek organizmu naukowcy sprawdzili na podstawie zmian w DNA. Jak działają zegary epigenetyczne?
• Różne diety dawały podobny kierunek zmian. Co łączyło je na poziomie komórkowym i dlaczego związek był najsilniejszy u palaczy?
• Więcej artykułów o tematyce zdrowotnej znajdziesz tutaj. Polecamy też "Wywiad Medyczny" - w każdy poniedziałek w TVN24+

Niedawno w TVN24+ pisaliśmy o badaniu, które szybko zaczęło żyć własnym życiem. W niektórych internetowych publikacjach dieta ketogeniczna została ogłoszona najzdrowszą dla osób z otyłością - lepszą od śródziemnomorskiej i niskotłuszczowej. Problem w tym, że naukowcy wcale takiego werdyktu nie wydali. Keto rzeczywiście wypadła najlepiej pod względem części parametrów metabolicznych, ale wszystkie trzy badane diety przyniosły korzyści, a żadna nie została wskazana jako bezdyskusyjny zwycięzca. O co tak naprawdę chodziło w badaniu i kiedy dieta ketogeniczna może pomóc w chorobie otyłościowej, tłumaczył nam szczegółowo dr n. med. Szymon Suwała, endokrynolog i obesitolog.

Nowe badanie, tym razem opublikowane 29 sierpnia w "Nature Communications", stawia podobny problem szerzej: czy w ogóle istnieje jedna dieta, którą można uznać za najlepszą dla zdrowego starzenia?

Badacze porównali dziesięć wskaźników jakości diety, obejmujących m.in. model śródziemnomorski, nordycki, DASH, MIND, EAT-Lancet (oparty głównie na produktach roślinnych, z ograniczeniem czerwonego mięsa i cukru, łączący korzyści zdrowotne z troską o środowisko) oraz różne warianty diety roślinnej.

Zdrowa dieta a starzenie biologiczne. Co pokazuje DNA?

Badacze z Niemieckiego Centrum Chorób Neurodegeneracyjnych (DZNE) przeanalizowali dane około 7,5 tysięcy kobiet i mężczyzn. Interesowało ich nie tylko to, co jedzą, ale też czy sposób odżywiania ma związek z tempem biologicznego starzenia organizmu.

Żeby to sprawdzić, badacze przeanalizowali próbki krwi i zmiany na poziomie komórkowym. - Zastosowaliśmy trzy różne podejścia, tzw. zegary epigenetyczne, do odczytywania biologicznego starzenia się na podstawie metylacji DNA - wyjaśnia w komunikacie DZNE Juliana Tavares, główna autorka publikacji.

Metylacja DNA to chemiczne modyfikacje materiału genetycznego, które wpływają na aktywność genów i zmieniają się wraz z wiekiem. Ich układ pozwala oszacować, czy organizm biologicznie starzeje się szybciej, czy wolniej.

Analiza objęła około 850 tys. miejsc w DNA, czyli - jak czytamy w materiale prasowym DZNE - około dwa razy więcej niż w większości wcześniejszych badań tego typu. Wyniki uzyskane w grupie 6470 uczestników Rhineland Study - dużego badania populacyjnego prowadzonego przez DZNE w Bonn, sprawdzono następnie w niezależnej grupie 1034 osób z badania EPIC-Potsdam, prowadzonego przez ośrodek badawczy zajmujący się żywieniem i zdrowiem.

Która dieta spowalnia starzenie? Porównano 10 modeli żywienia

Każdy uczestnik był oceniany osobno pod kątem wspomnianych dziesięciu wzorców żywienia. Ta sama osoba mogła więc bardzo dobrze wpisywać się w zasady diety śródziemnomorskiej, a znacznie słabiej w kryteria innego modelu. Co ciekawe, osoby uznawane za odżywiające się zdrowo według jednego zestawu zasad często nie były tymi samymi, które najlepiej wypadały według innego. Prawie nikt nie osiągał wysokich wyników we wszystkich dziesięciu modelach jednocześnie.

Mimo tych różnic zależność była podobna: im wyższa jakość diety, tym wolniejsze biologiczne starzenie mierzone zmianami epigenetycznymi. Dotyczyło to wszystkich analizowanych sposobów żywienia.

- Prawdopodobnie nie ma jednej "właściwej" diety. Według naszych danych różne wzorce żywieniowe są powiązane z wolniejszym starzeniem się - jedne bardziej, inne mniej - wskazuje w tym samym komunikacie prof. Monique Breteler, kierująca badaniem Rhineland Study.

W praktyce oznacza to, że zdrowy sposób odżywiania można dopasować do własnego smaku, przyzwyczajeń, kultury czy budżetu, zamiast szukać jednego uniwersalnego jadłospisu. - Liczy się szerszy obraz - podkreśla Tavares.

Należy pamiętać, że badanie miało jednak charakter obserwacyjny, dlatego pokazuje związek między zdrowszym sposobem odżywiania a wolniejszym starzeniem biologicznym, ale nie pozwala stwierdzić, że to dieta bezpośrednio odpowiada za ten efekt.

Dieta a DNA. Co łączy różne sposoby zdrowego odżywiania?

Naukowcy sprawdzili również, czy poszczególne sposoby żywienia wiążą się z tymi samymi zmianami biologicznymi. Okazało się, że ponad 70 proc. szlaków biologicznych powiązanych z dietami było wspólnych. Dotyczyły m.in. metabolizmu, struktury komórek i przekazywania między nimi sygnałów - procesów istotnych zarówno dla starzenia, jak i chorób przewlekłych pojawiających się częściej wraz z wiekiem.

Były też różnice charakterystyczne dla konkretnych diet. W przypadku DASH, opracowanej z myślą o obniżaniu ciśnienia tętniczego, dotyczyły procesów związanych z układem krążenia. Przy diecie MIND, łączącej elementy diety śródziemnomorskiej i DASH z naciskiem na zdrowie mózgu, pojawiły się szlaki związane z pamięcią i funkcjami poznawczymi.

- Nie trzeba stosować idealnej diety - i to może być najważniejszy praktyczny wniosek - podkreśla Tavares.

Zdrowa dieta a palenie. U palaczy związek był najsilniejszy

Co bardzo ciekawe, najsilniejszy związek między zdrowym odżywianiem a wolniejszym starzeniem biologicznym naukowcy zaobserwowali u palaczy, choć ich dieta nie była zdrowsza niż u osób niepalących. Badacze co prawda nie wiedzą jeszcze, z czego to wynika, ale jedna z hipotez zakłada, że przy tak silnym obciążeniu organizmu skutkami palenia korzyści związane z lepszą dietą są po prostu łatwiejsze do uchwycenia.

Nie oznacza to oczywiście, że zdrowym jedzeniem można zneutralizować szkody powodowane przez papierosy. Badanie nie daje też przepisu na dietę, która zatrzyma biologiczny zegar. Wniosek jest mniej "klikalny" niż nagłówek o "najlepszej diecie dla…", ale za to uczciwszy: zdrowe odżywianie nie musi wyglądać identycznie u wszystkich.

Wspólny mianownik jednak istnieje. Przypomnijmy więc, że w polskich zaleceniach zdrowego żywienia, opracowanych przez Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ), połowę talerza powinny zajmować warzywa i owoce, z przewagą warzyw, jedną czwartą produkty pełnoziarniste, a kolejną - źródła białka. Zaleca się też ograniczanie czerwonego mięsa, żywności wysoko przetworzonej, cukru, soli i tłuszczów nasyconych.