Vakbonden niet verrast door incidenten in Haren: ‘1.300 geïnterneerden op elkaar gepakt'

“Never a dull moment”, dat zal wel voor de meeste gevangenissen gelden en al zeker voor die van Haren, de grootste van het land. Die kwam deze week meermaals in het nieuws. Eerst had een drugscrimineel die in Haren vastzit, een rechtszaak aangespannen tegen de Belgische staat, om de slechte leefomstandigheden en het gebrek aan medische opvolging in de gevangenis aan te klagen.

Woensdag zou een vrouwelijke gedetineerde aangerand zijn in de gevangenis. Zij diende klacht in voor verkrachting. Donderdag raakten vier penitentiair beambten gewond bij een ernstig geval van agressie door een gedetineerde. En nog diezelfde dag slaagde een gedetineerde erin om uit Haren te ontsnappen.

‘Mee geglipt’

Het zou gaan om de eerste ontsnapping uit die gevangenis, hoewel er geen geweld of acrobatie aan te pas kwam. “Volgens onze informatie gaat het om iemand die naar buiten is geglipt met een groepje gedetineerden met een uitgaansvergunning”, zegt Eddy De Smedt, voorzitter van de liberale vakbond VSOA Gevangenissen. “Dat klopt”, zegt Joachim Vermaeren van het ACOD. “Die man is kunnen meeglippen met mensen die naar buiten mochten.”

Heel lang duurde de ontsnappingstocht niet. De gedetineerde werd dezelfde dag nog opgepakt in het centrum van Brussel en werd nadien teruggebracht naar Haren. De vraag is wel hoe het is kunnen gebeuren. “Het verbaast ons, want er zijn op dat vlak verschillende beveiligingsmechanismen. Ze moeten voorbij een cipier en een portier, je loopt daar niet zomaar buiten”, aldus De Smedt.

Wat niet helpt, is dat gedetineerden sinds 2020 hun eigen kleren mogen dragen in de gevangenis. Wie binnen de gevangenismuren moet blijven is daardoor niet altijd even makkelijk te zien op basis van iemands tenue. “Gedetineerden mogen burgerkleding dragen, dat is een basisrecht", zegt Vermaeren. "Nu moet er een analyse gebeuren om te zien wat er precies is fout gelopen en op basis daarvan moeten er verbeteringen worden aangebracht.”

Grondslapers

Beide syndicalisten zeggen het onderzoek naar de ontsnapping te willen afwachten, maar wijzen wel op problemen binnen het gevangeniswezen die al langer bekend zijn. “Het begint wel heel chaotisch te worden in Haren, maar er is geen enkele link tussen de ontsnapping, de vermeende verkrachting of de agressie tegen de vier collega’s. Wat wel meespeelt, is een samenloop van omstandigheden en de problematiek van overbevolking en het personeelstekort”, zegt ook Yasin Sarikaya, Brussels ondervoorzitter van CSC Prisons, de Franstalige tegenhanger van het ACV.

Die twee problemen stellen zich ook in andere gevangenissen, maar zijn volgens Sarikaya nog acuter in Haren. “De feiten spreken voor zich. Heb je in de voorbije vier jaar al van evenveel problemen in andere gevangenissen gehoord?”

Haren ging in september 2022 open en moest de overbevolkte en verouderde gevangenissen van Sint-Gillis, Vorst en Berkendael vervangen. Met een capaciteit van meer dan 1.100 gedetineerden is het penitentiair complex aan de rand van Brussel de grootste gevangenis van het land, maar toch kreeg ze precies een jaar geleden met grondslapers te maken. Daar diende het ACV in november vorig jaar nog een stakingsaanzegging voor in, toen het nog om een tiental grondslapers ging.

Een half jaar later was dat aantal opgelopen tot bijna 300 grondslapers, voor toenmalig gevangenisdirecteur Jurgen Van Poecke een reden om op te stappen uit protest. Vandaag schommelt het aantal grondslapers volgens de christelijke en de socialistische vakbonden nog steeds rond de 150. “Zoveel mensen die op de grond slapen, dat is een democratie totaal onwaardig”, vindt Sarikaya. “Die slechte omstandigheden zorgen voor veel spanningen.”

Personeelstekort

“Meerdere solocellen zijn duocellen geworden", zegt Vermaeren. "Als we daar een matras bijleggen, is het grootste deel van de cel ingenomen. We proberen rokers en niet-rokers gescheiden te houden en kijken ook naar de nationaliteiten van de gedetineerden die we samen zetten. Het is geen eenvoudige puzzel en dat zorgt wel voor frustratie”.

Het voorbije jaar heeft minister van Justitie Annelies Verlinden (CD&V) wel enkele initiatieven genomen om de overbevolking tegen te gaan, door onder meer in te zetten op meer elektronisch toezicht. “Een druppel op een hete plaat”, volgens Vermaeren. “De overbevolking zorgt voor een gespannen sfeer, zeker in combinatie met het personeelstekort.”

Afgelopen zomer bleek de gevangenis van Haren nog op zoek te zijn naar 175 medewerkers, maar de vakbonden spreken vandaag van een tekort van een honderdtal penitentiaire beambten. “In Haren moet één collega soms het werk doen van twee à drie medewerkers. Dat heeft een impact op de detentieomstandigheden en op de veiligheid van het personeel”, aldus Sarikaya van de christelijke vakbond. “Er moet dringend iets gedaan worden om het aantal gedetineerden te doen dalen en het cipiersberoep aantrekkelijker te maken.”

Ook op dat vlak worden er inspanningen geleverd, erkent socialistisch vakbondsafgevaardigde Joachim Vermaeren. “Er worden continu nieuwe mensen aangeworven, maar het brengt geen soelaas. We blijven rond hetzelfde punt draaien, waarbij mensen bij ons solliciteren, en later weer vertrekken.”

Vicieuze cirkel

Volgens Sarikaya is er in Haren “een golf van vertrekkers” door de moeilijke werkomstandigheden, maar Vermaeren denkt dat medewerkers de gevangenis van Haren eerder verlaten omdat ze werk in een gevangenis dichterbij huis vinden. Al erkent hij wel dat de Brusselse context niet eenvoudig is.

“Je zit met een grote Brusselse populatie van gedetineerden, met mensen zonder papieren, mensen met een drugsverslaving. Er is ook een psychiatrische afdeling. In een gevangenis waar je niet met geïnterneerden zit, zal je minder met agressie te maken krijgen”, aldus Vermaeren, die het over een vicieuze cirkel heeft. “Als er vandaag vier collega’s uitvallen door agressie, is er de volgende dag minder personeel, zijn er minder activiteiten voor de gedetineerden en dat leidt weer tot meer agressie.”

“Als je gedetineerden opsluit als beesten in een doosje en niet voldoende personeel hebt om ervoor te zorgen, krijg je zulke situaties", concludeert Vermaeren. "Wij blijven uiteindelijk wel met mensen werken en daar moet je genoeg tijd en energie in kunnen steken. In een gevangenis waar je met 1.300 gedetineerden op elkaar gepakt zit, is het normaal dat er al eens iets gebeurt. Daar is geen magische oplossing voor.”