Literair debuut van Victor De Roo: ‘Het is tijd voor een spirituele revolutie’

Oud geworden marxisten, tandeloze gangsters en café-orakels die er hun eigen evangelies verkondigen: met Heil schreef Brusselaar Victor De Roo een roman over Charleroi. “Hoe komt het dat zoveel mensen zich compleet verliezen in de drugs? Als maatschappij schieten we daar toch tekort?”

Victor De Roo wil afspreken in café La Perle aan het Bockstaelplein in Laken. Buiten bruist de nazomer, binnen is het WK Voetbal nog niet helemaal verteerd en Johnny Hallyday nog niet helemaal dood. Dat er om tien uur ’s ochtends al naar “une bière” wordt gevraagd, lijkt hier evenmin uitzonderlijk – al houdt de auteur het bij koffie en Spa.

“In 2022 trok ik een weekend naar Charleroi om eens grondig na te denken over het boek dat ik wou schrijven”, steekt De Roo van wal. “In ternauwernood 24 uur maakte ik er zoveel dingen mee en ontmoette ik er zoveel mensen dat ik bij de terugkeer naar huis wel zeker wist dat daar de basis lag voor het verhaal dat ik wilde gaan vertellen. In de daaropvolgende jaren is het verhaal nog geëvolueerd, er zijn wel drie of vier versies geweest, en tegelijkertijd evolueerde in die periode mijn eigen denken ook sterk.”

Waarover gaat het dan?
VICTOR DE ROO: Hoofdpersonage Lazaar Vanderschrick is op zoek naar zijn heil. Hij zit vast in zijn nihilisme en hedonisme, maar hij wil antwoorden vinden op de grote vragen die hem wakkerhouden: waar gelooft hij in? Wat is belangrijk en wat niet? Waar wil hij naartoe? Die vragen krijgen niet per se een antwoord in de roman, maar dat is het punt niet. In de alomtegenwoordige zelfhulpcultuur en het autoritaire milieu waar hij uit stamt, heeft hij zijn heil ook niet gevonden.

Heb je veel reacties gehad op de titel?
DE ROO: Heil is een begrip uit de filosofie, je komt het tegen in de christelijke tradities, maar ook bij de klassieke Griekse filosofen. Mijn eerste idee was trouwens De weg des heils, maar dat was misschien een beetje té. In het boek gaat het over de zoektocht naar het heil, maar ook over de kritiek op een bestaande conservatieve politieke onderstroom in onze maatschappij.

Het heil zal niet van die kant komen?
DE ROO: Maar wellicht ook niet uit een eindeloze, ongebreidelde technologische vooruitgang. Ik ben zeker niet tegen cultuur of traditie, het is belangrijk om van generatie op generatie ook spirituele en intellectuele erfenissen over te dragen. De manier waarop we ermee omgaan stel ik wel in vraag. Er wordt veel naast elkaar geleefd. We zouden meer naar elkaar moeten kijken, luisteren, en van elkaar leren, voor een diep begrip van elkaar.
In Brussel bijvoorbeeld zie je dat in de praktijk. Als al die verschillende opvattingen, godsdiensten, culturen, elkaar beter begrepen, zou ons dat als maatschappij verder brengen. Dat vergt natuurlijk wel moeite en de moed om eerlijk te zijn tegenover jezelf en jezelf in vraag te durven stellen. Ik pleit niet voor één overkoepelende cultuur, maar we zouden onze cultuur moeten hervormen. Daarin zit de revolutie. In de eerste plaats in de spirituele zin, in tweede plaats in de culturele. Pas na die twee interne revoluties zal de politiek volgen.

Houden die vraagstukken je wakker buiten het boek?
DE ROO: Zeker. Ik ben er continu mee bezig. Ook vanuit mijn werk als leraar filosofie en Nederlands. Mijn missie als leerkracht is: die taal, filosofie en literatuur doorgeven aan mijn leerlingen. Niet alleen door hen te enthousiasmeren, maar ook door hen de mogelijkheid te geven om zichzelf, hun omgeving en de wereld in vraag te stellen. Pas daarna kan je gericht actie beginnen te ondernemen.

Hoe krijg je die leerlingen zo ver?
DE ROO: Door veel vragen te stellen en door samen het denken te bestuderen van de filosofen van vroeger en nu, en de antwoorden die zij zochten op de vragen “Wie zijn wij?” en “Wat kunnen wij doen?”.
Het is vandaag gemakkelijker om geen keuzes te maken en je te laten meedrijven op golven van consumptie of ‘vanzelfsprekende’ politieke ideeën, dan wel gefundeerde keuzes te maken en voor jezelf een weg te banen. Voor onze jeugd is dat erg moeilijk geworden: door algoritmes en sociale media ga je heel passief media consumeren, ga je gewoon bekijken wat het algoritme je voorschotelt en neem je zelden nog een actieve positie in. Ze zijn verslavend, ze verschaffen genot, maar ik probeer toch met hen te bekijken of dat kortstondige genot ook een bestendige vorm van geluk inhoudt.

Lukt dat?
DE ROO: Ja, maar het is een oefening die je elke dag moet maken. Wat de oude Grieken askesis noemden: een oefening in afstand nemen en kritisch nadenken. In de les, maar hopelijk ook daarbuiten, thuis, onder vrienden. Ik kan alleen maar hopen dat ze voor zichzelf de kracht vinden om die discipline aan zichzelf op te leggen.

De eerste stap om Brussel beter te maken, is niet, zoals politici graag roepen, de straat opkuisen, maar spiritueel en cultureel

Het contrast tussen de abstracte ideeënwereld en de chaotische realiteit van de stad waarin ze leven moet best pittig zijn.
DE ROO: Wat hun achtergrond ook is, mijn leerlingen staan er wel open voor. Jongeren zitten nog niet vast in hun overtuigingen. Veel van mijn leerlingen hebben een praktiserende islamitische of christelijke achtergrond. Ik toon hun de raakpunten tussen de religie en de filosofie.
In mijn boek moeten de personages ook loskomen van het idee dat alle antwoorden in de heilige geschriften staan. Ik ontdek in gesprek met mijn leerlingen dat die stap minder groot is dan ik eerst had gevreesd. Ik verwacht ook niet dat mensen zich geheel terugtrekken uit de maatschappij, maar een beetje afstand nemen om de zaken nuchter te kunnen bekijken kan geen kwaad.

Wat maak je van de controverse rond de leesvaardigheidsresultaten en de ontlezing?
DE ROO: Ik laat me niet opjagen. Als politiek, samenleving en media die concurrentiepositie van ons onderwijs zo belangrijk vinden, waarom investeren we er dan niet harder in? We willen het niveau naar boven, maar investeren in geschoolde, gedreven, kwalitatieve profielen willen we niet? Moet je er dan van staan te kijken dat er zoveel potentieel onderwijstalent kiest voor een baan in de lucratieve privésector? Voor mij was het onderwijs een bewuste keuze, met de voor- en nadelen ervan. De politiek zou consistenter moeten zijn in haar steun aan de sector.

Charleroi heeft wel indruk op jou gemaakt?
DE ROO: De stad staat symbool voor een grotere evolutie. Je ziet er de socio-economische decadentie die achterblijft wanneer de oude industrie gedelokaliseerd wordt. Mijn personages blijven daarin achter zonder dat ze daarom gevraagd hebben. Hun ervaring kan symbool staan voor onze maatschappij, waarin iedereen wel voelt dat die technologische revolutie ook nefaste gevolgen zal hebben. Het gebruiksgemak maakt mensen kwetsbaar, want uiteraard kiest men gemakkelijk voor de weg van de minste weerstand, tot zelfs het denken wordt uitbesteed aan een AI-tool. Blijft de rationele oefening mogelijk voor ons, mensen, als we omringd worden door AI, sociale media en massale consumptie?

Je bent zelf een geboren Brusselaar, groeide op in Leefdaal en bent daarna teruggekeerd naar Brussel.
DE ROO: Ik woonde heel graag in Leefdaal: ik was betrokken bij het verenigingsleven en heb er nog steeds zeer goede vrienden. Ik doe zelfs mee aan de jaarlijkse wipschieting. Ik voel liefde voor de traditionele Vlaamse, zeg gerust Leefdaalse cultuur, zonder blind te zijn voor de gebreken en tekortkomingen ervan. Ik ben teruggekeerd naar Brussel en heb intussen in verschillende buurten gewoond, van Sint-Gillis over Ukkel tot nu in Laken. Tja, ik bén hier graag. Zelfs al is het soms een chaotische stad, en neem je die chaos mee naar huis of in je hoofd.
Met mijn leerlingen gaan we jaarlijks naar het Zoniënwoud om samen even weg te zijn van het beton en de hectiek. De rust opzoeken en kijken wat die met hen doet. Uiteraard zouden sommigen liever gaan trampolinespringen of lasershooten, maar als leraar wil ik hen ook die ervaring bieden.

Brussel is voor de buitenwacht synoniem voor chaos, geweld, bestuurlijke wanorde. Moet je de stad verdedigen?
DE ROO: Ik ben geen apologist. Mijn liefde voor de stad is groot, zowel voor het historische als het huidige Brussel, en ik geloof heel sterk in wat het gaat worden. Dat maakt me niet blind voor wat er beter zou moeten. De eerste stap is niet, zoals politici graag roepen, de straat opkuisen, maar spiritueel en cultureel.
Hoe komt het dat een groep jongeren zo aangetrokken is tot macht en gratuit geweld en geld, dat voor hen het doel alle middelen heiligt? Hoe komt het dat zoveel mensen zich compleet verliezen in de drugs? Als maatschappij schieten we daar toch tekort? Het klassieke idee van de ‘polis’ komt dan bij me op, dat niet alleen de stad behelst, maar ook de gemeenschap die erin leeft. Brussel is een stad met een geschiedenis en een grens, maar er is niet echt één gedeelde gemeenschap. In die richting kunnen we stappen zetten waaruit iets moois kan groeien. Die gedachte zit ook in mijn boek.

Het boek is opgedragen aan Abdullah Frite. Wie is hij?
DE ROO: Iemand die ik in Charleroi heb ontmoet en die me geweldig heeft geïnspireerd bij het schrijven van het boek. Hij is helaas inmiddels overleden. Toen wij hem leerden kennen, zag je hem ofwel op café, ofwel in de frituur. Vandaar de bijnaam die hij zichzelf gegeven had. Zijn denken was speels: hij speelde met ideeën die elkaar volgens de gangbare logica uitsluiten. Hij had een tragisch positivisme over zich: zeker niet naïef, net als ik geen adept van het dwangmatige positive thinking dat vandaag zo in de mode is. Het gaat onze wereld niet verbeteren en is blind voor alles wat er in de wereld niet in orde is. Aan de andere kant wil ik niet enkel pessimist zijn. Ik probeer op een realistische manier te kijken naar de zaken zoals ze zich aandienen. Dat kon ik bij Abdullah Frite ook herkennen. Erin slagen om te leven volgens dat idee is iets heel zeldzaams.

Omdat er dan afstand moet worden gedaan van status, rijkdom, zekerheid? En de goot lonkt?
DE ROO: Zoals Diogenes: de waarheid durven te spreken, ongeacht de gevolgen, al leidt het tot sociale uitsluiting, de bedelstaf of zelfs de dood. “Doe maar gewoon”, krijgt zo iemand te horen, maar het gaat er hem niet om excentriek te zijn. Hij zet geen socialemediaroeptoeter aan zijn mond om zijn boodschap te verkondigen. Hij spreekt zijn waarheid in zijn omgeving, zijn stamcafé.

Jij, Frederik Willem Daem en Zwangere Guy, met wie je vroeger ook al samenwerkte, worden “gewetenschoppers” genoemd op de achterflap. Hoezo?
DE ROO: Een vondst van de uitgeverij. Het is een knipoog naar Louis-Paul Boon, wellicht. Sowieso zijn Frederik en Guy twee personages die resoluut hun eigen weg gaan en niet bang zijn om in dialoog te gaan met Jan en alleman