Worden gevechtspiloten overbodig? Nieuwe generatie gevechtsvliegtuigen zet volop in op artificiële intelligentie

• AI-gestuurde cognitie presteert nu beter dan menselijke piloten in luchtgevechten.
• Menselijke piloten maken de overstap van het besturen van vliegtuigen naar het aansturen van autonome dronevloten.
• Wereldmachten haasten zich om optioneel bemande straaljagers in te zetten om een doorslaggevend snelheidsvoordeel te behalen.

Het begin van de zesde generatie luchtgevechten is niet ingeluid door een nieuw vliegtuigtype, maar door een doorbraak op het gebied van cognitie. In 2020 is een ervaren piloot van de Amerikaanse luchtmacht vijf keer op rij verslagen in een simulator door een AI die het luchtgevecht onder de knie had gekregen door miljarden zelfgestuurde iteraties.

De software vertoonde een meedogenloze, berekende agressie en een bereidheid om risico’s te nemen die geen enkel mens kon evenaren. Tegen 2024 was deze technologie overgegaan van simulatie naar de praktijk, waarbij AI-gestuurde systemen daadwerkelijke F-16’s bestuurden.

Verschuiving naar collaboratieve gevechtsvoering

Terwijl eerdere generaties zich richtten op wendbaarheid (vierde) of stealth en geïntegreerde sensoren (vijfde), legt de zesde generatie de nadruk op een holistisch systeem van capaciteiten. Hoewel deze generatie geavanceerde voortstuwing, een groter bereik en verbeterde onzichtbaarheid omvat, is de belangrijkste innovatie ‘samenwerken’.

In dit model fungeert een menselijke piloot als strategisch coördinator, die toezicht houdt op een vloot van samenwerkende gevechtsvliegtuigen. Deze betaalbare, autonome drones fungeren als vervangbare middelen – ze verkennen, storen en vallen de vijand aan – waardoor de piloot zich kan verleggen van de fysieke handeling van het vliegen naar de intellectuele taak van missiebeheer.

Nieuwe initiatieven in de Verenigde Staten

De Verenigde Staten lopen momenteel voorop in deze transitie. De luchtmacht heeft de F-47 van Boeing geselecteerd voor haar ‘Next Generation Air Dominance’-initiatief, waarbij vluchten tegen het einde van de jaren 2020 worden verwacht, terwijl de marine haar eigen versie ontwikkelt die geschikt is voor inzet vanaf vliegdekschepen.

Deze ontwerpen zijn sterk beïnvloed door de geografie van de Stille Oceaan. De noodzaak om over enorme afstanden vanuit rudimentaire bases te opereren heeft geresulteerd in vliegtuigen die groter zijn en meer brandstof en munitie vervoeren dan traditionele gevechtsvliegtuigen, waardoor ze meer op kleine bommenwerpers lijken dan op wendbare straaljagers.

Wereldwijde wapenwedloop

De internationale concurrentie is al even hevig. Een driezijdig samenwerkingsverband tussen Japan, Italië en het Verenigd Koninkrijk ontwikkelt het GCAP-project (ook bekend als Tempest), met als doel een inzet in 2035. Het FCAS-project daarentegen – een gezamenlijk initiatief van Frankrijk, Duitsland en Spanje – is in 2026 ontbonden vanwege interne industriële conflicten.

Ondertussen heeft China snelle vooruitgang geboekt en eind 2024 twee staartloze prototypes van de zesde generatie geïntroduceerd, waarmee het aangeeft dat het nu volgens een vergelijkbaar tijdschema werkt als de VS. De J-36 (zie foto) lijkt zelfs het eerste gevechtsvliegtuig van de zesde generatie te worden dat gevechtsklaar is.

Toekomst van de cockpit

Deze ontwikkeling roept een fundamentele vraag op over de rol van de menselijke piloot. Nieuwe vliegtuigen worden ontworpen als “optioneel bemand”, wat betekent dat ze zowel met als zonder persoon aan boord kunnen opereren.

Hoewel de huidige militaire ethiek voorschrijft dat een mens elke dodelijke aanval moet goedkeuren, creëert de realiteit van moderne gevechtssituaties – waar reacties in milliseconden plaatsvinden en signalen worden gestoord – een gevaarlijke prikkel. Het land dat erop vertrouwt dat zijn machines autonome beslissingen nemen, kan een doorslaggevend snelheidsvoordeel behalen.

Uiteindelijk staat de luchtvaart op een kruispunt. Na een eeuw waarin de heldhaftigheid van piloten werd gevierd, nadert de sector een punt waarop menselijke intuïtie wellicht zal worden verdrongen door algoritmische precisie. De ontwikkeling van de vroege propellervliegtuigen naar autonome AI suggereert dat de volgende grote sprong voorwaarts in de luchtmacht wel eens de volledige verwijdering van de piloot uit de cockpit zou kunnen zijn. (fc)

Wil je meer defensienieuws ontvangen? Schrijf je in op onze wekelijkse Defensie Insider-nieuwsbrief

Wil je meer technieuws ontvangen? Schrijf je in op onze wekelijkse Tech Insider-nieuwsbrief