Odmówił przyjęcia literackiego Nobla. Jedyna taka sytuacja w historii

Literacka Nagroda Nobla od ponad stu lat budzi emocje wśród czytelników, pisarzy i krytyków. Dla jednych jest najwyższym wyróżnieniem w świecie literatury, dla innych - nagrodą, której werdykty potrafią wywoływać gorące dyskusje. Kiedy poznamy laureata Literackiej Nagrody Nobla 2026? Przypominamy najważniejsze terminy i przedstawiamy niezwykłe ciekawostki związane z tym prestiżowym wyróżnieniem.

Nobel 2026. Kiedy poznamy laureatów?

Tydzień Noblowski w 2026 roku odbędzie się w dniach od 5 do 12 października. Właśnie wtedy poznamy nazwiska osób i organizacji wyróżnionych w poszczególnych dziedzinach. Na ogłoszenie laureata Literackiej Nagrody Nobla trzeba będzie poczekać do czwartku, 8 października, do godz. 12:50. Początek ogłoszenia zaplanowano na około godz. 12:50.

Harmonogram ogłoszeń tegorocznych Nagród Nobla przedstawia się następująco:

• 5 października, poniedziałek, około godz. 11:20 – fizjologia lub medycyna,
• 6 października, wtorek, około godz. 11:35 – fizyka,
• 7 października, środa, około godz. 11:35 – chemia,
• 8 października, czwartek, około godz. 12:50 – literatura,
• 9 października, piątek, około godz. 10:50 – Pokojowa Nagroda Nobla,
• 12 października, poniedziałek, około godz. 11:35 – nauki ekonomiczne, czyli nagroda przyznawana przez Bank Szwecji.

Uroczystości wręczenia Nagród Nobla odbędą się tradycyjnie 10 grudnia, w rocznicę śmierci fundatora wyróżnienia, Alfreda Nobla. Ogłoszenia laureatów będzie można śledzić na oficjalnej stronie Nagród Nobla.

Jean-Paul Sartre i Nobel, którego nie chciał przyjąć

Jedna z najbardziej niezwykłych historii w dziejach Literackiej Nagrody Nobla wiąże się z francuskim filozofem i pisarzem Jeanem-Paulem Sartre’em. W 1964 roku Akademia Szwedzka przyznała mu to prestiżowe wyróżnienie za jego twórczość. Sartre odmówił jednak przyjęcia nagrody. Od lat uważał bowiem, że pisarz powinien zachować niezależność od oficjalnych instytucji. Nie chciał również, aby otrzymywane nagrody wpływały na to, jak jest postrzegany przez czytelników.

Sartre konsekwentnie stosował tę zasadę. Wcześniej nie przyjął między innymi Legii Honorowej, jednego z najważniejszych francuskich odznaczeń, a także propozycji profesury w Collège de France.

List, który dotarł za późno

Filozof dowiedział się z prasy, że jest poważnym kandydatem do literackiego Nobla. Jeszcze przed oficjalnym ogłoszeniem wyników wysłał do Akademii Szwedzkiej list, w którym prosił, aby nie przyznawano mu nagrody. Korespondencja dotarła jednak do Sztokholmu już po podjęciu decyzji.

22 października 1964 roku ogłoszono nazwisko Sartre’a jako laureata. Pisarz publicznie odmówił przyjęcia wyróżnienia, podtrzymując stanowisko, że twórca nie powinien pozwalać na przekształcenie siebie w instytucję.

Jego decyzja miała również wymiar polityczny. W realiach zimnej wojny Sartre krytycznie oceniał sposób, w jaki przyznawano nagrodę. Uważał, że wybory Akademii mogą być odczytywane jako element rywalizacji ideologicznej między Wschodem a Zachodem. Obawiał się, że przyjęcie nagrody uczyniłoby z niego uczestnika rozgrywki politycznej, niezależnie od jego własnych intencji.

Boris Pasternak. Literacki Nobel pod presją władz ZSRR

Zupełnie inny charakter miała historia rosyjskiego pisarza Borisa Pasternaka, laureata Literackiej Nagrody Nobla z 1958 roku. W przeciwieństwie do Sartre’a początkowo z radością przyjął wiadomość o wyróżnieniu. Dopiero później, pod silną presją władz Związku Radzieckiego, został zmuszony do oficjalnego odrzucenia nagrody.

Powodem konfliktu była przede wszystkim powieść „Doktor Żywago”, nad którą Pasternak pracował przez wiele lat. Utwór przedstawiał losy rosyjskiej inteligencji na tle rewolucji październikowej i wojny domowej. Jego humanistyczna wymowa oraz sposób ukazania przemian historycznych nie odpowiadały jednak oczekiwaniom radzieckich władz i obowiązującym zasadom socrealizmu.

Kiedy krajowe wydawnictwa odmówiły publikacji książki, rękopis trafił do włoskiego wydawcy Giangiacoma Feltrinelliego. Powieść ukazała się na Zachodzie w 1957 roku i szybko zdobyła międzynarodowy rozgłos. W jej późniejszym rozpowszechnianiu, w tym w dystrybucji rosyjskojęzycznych egzemplarzy, uczestniczyło również amerykańskie CIA, które wykorzystywało publikację w działaniach propagandowych podczas zimnej wojny.

Związek Pisarzy ZSRR usunął go ze swoich szeregów

23 października 1958 roku Akademia Szwedzka ogłosiła, że przyznaje Pasternakowi Literacką Nagrodę Nobla za wybitne osiągnięcia we współczesnej poezji lirycznej oraz za kontynuowanie tradycji wielkiej epiki rosyjskiej.

Pisarz odpowiedział telegramem, w którym wyrażał wdzięczność, wzruszenie, dumę i zdumienie. Reakcja władz radzieckich była jednak zdecydowanie negatywna. Nagrodę przedstawiano jako polityczną prowokację Zachodu, a w oficjalnej prasie rozpętano kampanię wymierzoną w autora.

Pasternaka publicznie potępiano, a Związek Pisarzy ZSRR usunął go ze swoich szeregów. Pisarz znalazł się pod ogromną presją. Władze dawały mu do zrozumienia, że wyjazd do Sztokholmu po odbiór nagrody może oznaczać utratę możliwości powrotu do ojczyzny. Obawiał się także o los swoich bliskich, w tym Olgi Iwińskiej, z którą był związany.

29 października 1958 roku Pasternak wysłał do Akademii Szwedzkiej kolejną depeszę, w której odmówił przyjęcia wyróżnienia. Decyzja ta nie wynikała z braku uznania dla nagrody, lecz z presji politycznej i obawy przed konsekwencjami, jakie mogły spotkać jego samego oraz jego otoczenie.

Pisarz pozostał w Związku Radzieckim. Ostatnie lata życia spędził w Pieriediełkinie pod Moskwą, pozostając pod obserwacją władz. Zmarł na raka płuc w 1960 roku.

Czy można otrzymać Nobla po śmierci? Wyjątkowa historia Erika Axela Karlfeldta

Zasady przyznawania Nagród Nobla przewidują, że wyróżnienia nie przyznaje się pośmiertnie. W historii literackiego Nobla doszło jednak do wyjątkowej sytuacji. W 1931 roku laureatem został szwedzki poeta Erik Axel Karlfeldt, który zmarł kilka miesięcy przed ogłoszeniem werdyktu.

Karlfeldt był cenionym twórcą, a zarazem członkiem Akademii Szwedzkiej i jej stałym sekretarzem. W 1919 roku odmówił przyjęcia Nobla, uznając, że otrzymanie nagrody od instytucji, w której sam odgrywał tak istotną rolę, byłoby niewłaściwe. Jego twórczość ponownie zgłoszono do rozpatrzenia w 1931 roku. Poeta zmarł 8 kwietnia, a jesienią Akademia ogłosiła, że przyznaje mu wyróżnienie za twórczość poetycką.

W tamtym czasie przepisy dopuszczały takie rozwiązanie, jeśli kandydat zmarł podczas procedury wyboru laureata. Zasady zmieniono w 1974 roku. Obecnie nagroda nie może zostać przyznana osobie zmarłej, chyba że laureat umrze już po oficjalnym ogłoszeniu decyzji.

Literacki Nobel 2016. Dlaczego Bob Dylan wywołał kontrowersje?

W 2016 roku Literackiego Nobla otrzymał Bob Dylan, co wywołało gorącą dyskusję na temat tego, czy tekst piosenki może być traktowany na równi z poezją i prozą. Amerykański muzyk, znany przede wszystkim jako autor i wykonawca piosenek, otrzymał wyróżnienie za stworzenie nowych form poetyckiej ekspresji w wielkiej tradycji amerykańskiej piosenki.

Część przedstawicieli świata literatury zareagowała na werdykt sceptycznie. Paweł Huelle krytycznie oceniał literacki dorobek Dylana, a Jonathan Franzen skomentował decyzję Akademii z ironią, nawiązując do swoich oczekiwań związanych z innym muzykiem, Morrisseyem. Krytyczne komentarze pojawiały się także ze strony innych pisarzy, którzy kwestionowali zasadność przyznania tak prestiżowej nagrody twórcy kojarzonemu przede wszystkim z muzyką.

Nie zabrakło jednak entuzjastycznych reakcji. Jacek Dehnel podkreślał znaczenie Dylana dla kultury światowej i jego wpływ na język poetycki. Salman Rushdie określił go jako spadkobiercę tradycji bardów, zwracając uwagę na historyczne związki między piosenką a poezją. Pozytywnie o decyzji wypowiadali się również Stephen King i Joyce Carol Oates.

Polscy laureaci Literackiej Nagrody Nobla

Historia literackiego Nobla ma również ważny polski akcent. Wśród laureatów znaleźli się twórcy, których książki na trwałe weszły do kanonu światowej literatury.

Henryk Sienkiewicz otrzymał nagrodę w 1905 roku za wybitne zasługi jako pisarz epicki. Władysław Reymont został uhonorowany w 1924 roku za powieść „Chłopi”. Kolejnym polskim laureatem był Czesław Miłosz, który otrzymał Nobla w 1980 roku za twórczość ukazującą ludzkie uwikłanie w konflikty i przemiany historyczne.

W 1996 roku wyróżnienie przypadło Wisławie Szymborskiej, docenionej za poezję, która z precyzją i ironią podejmowała fundamentalne pytania o człowieka i rzeczywistość. Ostatnią polską laureatką literackiego Nobla pozostaje Olga Tokarczuk, nagrodzona za 2018 rok. Akademia zwróciła uwagę na narracyjną wyobraźnię pisarki, która z encyklopedyczną pasją przedstawia przekraczanie granic jako formę życia.

Ile wynosi Literacka Nagroda Nobla?

Nobel to nie tylko prestiż, ale również znacząca gratyfikacja finansowa. W ostatnich latach wartość nagrody wynosiła 11 milionów koron szwedzkich, a następnie została podniesiona do 12 milionów koron szwedzkich (ok. 4,7 mln zł).

Wysokość nagrody zmieniała się na przestrzeni lat. Alfred Nobel zapisał w testamencie, że dochody z jego majątku mają być przeznaczane na wyróżnianie osób, które przyniosły ludzkości największe korzyści. 

W przypadku laureata literackiego wyróżnienie obejmuje medal, dyplom oraz nagrodę pieniężną. Jeśli nagrodę otrzymuje kilku laureatów w jednej kategorii, kwota może zostać podzielona zgodnie z zasadami przyznawania wyróżnienia.

Kto był najmłodszym laureatem Literackiej Nagrody Nobla?

Najmłodszym laureatem Literackiej Nagrody Nobla pozostaje Rudyard Kipling, brytyjski pisarz znany między innymi jako autor „Księgi dżungli”. Otrzymał nagrodę w 1907 roku, mając 41 lat.

Akademia doceniła jego talent narracyjny, wyobraźnię oraz umiejętność przedstawiania ludzkich doświadczeń w formie literackiej. Kipling pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych laureatów w historii Literackiego Nobla, a jego twórczość, szczególnie opowieści o Mowglim, do dziś trafia do kolejnych pokoleń czytelników.