Niespodzianka na Saturnie. Wokół południowego bieguna powstaje wielki wir

Naukowcy korzystający z obserwacji Kosmicznego Teleskopu Hubble’a ogłaszają przełomowe odkrycie w badaniach Saturna: gigantyczną, dziesięciokątną falę atmosferyczną otaczającą południowy biegun tej gazowej planety. Ta pierwsza w historii detekcja tak regularnego, wielobocznego wzoru na południowej półkuli Saturna może oznaczać, że naukowcy są świadkami powstawania zupełnie nowego zjawiska atmosferycznego na tej planecie. Informacje opublikowane na łamach czasopisma "Science Advances" wskazują, że Saturn, mimo wieloletnich obserwacji, wciąż potrafi zaskoczyć i zachwycić. Najnowsze odkrycie otwiera nowy rozdział w historii badań tej niezwykłej planety.

Widok dziesięciokąta wokół południowego bieguna Saturna przy jednej długości fali. Fot. NASA, ESA, STScI, A. Sánchez-Lavega (University of the Basque Country), A. Simon (NASA-GSFC), M. Wong (UC Berkeley); Obróbka obrazu: A. Pagan (STScI) /materiały prasowe

Dotychczas Saturn słynął przede wszystkim z tajemniczego sześciokąta wokół północnego bieguna, który od ponad 40 lat fascynuje badaczy. Nowo odkryta struktura na południu, choć przypomina północny heksagon, różni się od niego pod wieloma względami. Dziesięciokątna fala wydaje się być w fazie intensywnego rozwoju, co daje naukowcom niezwykłą okazję do obserwowania, jak taka olbrzymia struktura się kształtuje.

Odkrycie to jest efektem wieloletnich obserwacji prowadzonych w ramach programu Outer Planet Atmospheres Legacy (OPAL), w którym Hubble dokumentuje zmiany w atmosferach planet zewnętrznych Układu Słonecznego. Analiza zdjęć wykonanych od 2023 roku pozwoliła badaczom dostrzec pierwsze, subtelne oznaki formowania się tej niezwykłej struktury, zanim stała się ona wyraźnie widoczna.

Na trop nowego zjawiska naukowcy wpadli dzięki współpracy z obserwatorami z całego świata. Zmieniające się pory roku na Saturnie sprawiły, że południowy biegun planety stał się ponownie widoczny z Ziemi. W 2024 roku Agustín Sánchez-Lavega z Uniwersytetu Kraju Basków wraz z astronomami-amatorami, Trevorem Barrym i Jean-Paulem Ogerem, zauważyli delikatnie falującą strukturę w pobliżu południowego bieguna na zdjęciach przesyłanych do internetowego archiwum Planetary Virtual Observatory Laboratory. 

Kolejne obserwacje z 2025 roku jeszcze wyraźniej wskazywały na obecność dziesięciokąta. Decydujące okazały się jednak obrazy z Hubble’a, który dzięki obserwacjom prowadzonym z orbity, bez zakłóceń ziemskiej atmosfery, zapewnia najwyższą jakość i rozdzielczość zdjęć. Analiza danych z kilku lat potwierdziła, że nowa struktura istnieje co najmniej od 2023 roku.

Nowo odkryta fala znajduje się w jednym z potężnych prądów strumieniowych Saturna i rozciąga się przez wiele warstw atmosfery, co sugeruje, że nie jest jedynie zjawiskiem na poziomie chmur, lecz rozbudowaną strukturą pionową. Pozycja dziesięciokąta zmienia się nieznacznie w zależności od długości fali światła, w której wykonywane są zdjęcia, co pozwala naukowcom badać różne wysokości atmosfery planety.

Naukowcy podkreślają, że najbardziej intrygujący jest fakt, iż fala ta pojawiła się stosunkowo niedawno. Przez dziesięciolecia badań, zarówno z Ziemi, jak i dzięki sondzie Cassini, nie zaobserwowano podobnej formacji na południu planety. Pojawienie się dziesięciokąta rodzi pytania o przyczyny jego powstania i możliwe dalsze zmiany.

Badacze planują kontynuować obserwacje Saturna, wykorzystując zarówno Hubble’a, jak i Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba. Kluczowe będzie także modelowanie komputerowe, które może pomóc wyjaśnić mechanizmy powstawania i ewolucji tej niezwykłej fali. Naukowcy chcą ustalić, czy dziesięciokąt utrwali się na dłużej, podobnie jak północny sześciokąt, czy też będzie się nadal zmieniać.

Odkrycie to podkreśla, jak ważne są długoterminowe programy obserwacyjne. Systematyczne monitorowanie atmosfer planet zewnętrznych pozwala nie tylko śledzić sezonowe zmiany i krótkotrwałe burze, ale także identyfikować powoli ewoluujące zjawiska, które mogą rzucać nowe światło na dynamikę atmosferyczną gazowych olbrzymów. Analiza takich zjawisk może przyczynić się do lepszego zrozumienia mechanizmów rządzących ewolucją planetarnych atmosfer.