Wanneer de bevolkingsgroei stilvalt: 'Vooral Franstalige basisscholen lopen leeg'

Voor het eerst in dertig jaar groeit de Brusselse bevolking niet meer. Een stagnerend en straks wellicht zelfs krimpend aantal inwoners, dat blijft niet zonder gevolgen, of het nu over woningen, groene ruimte of overheidsinkomsten gaat. “En toch moeten we meer betaalbare woningen bouwen.”

We nemen u even mee, terug naar de vroege jaren 2010. In die periode konden Brusselse politici bij wijze van spreken hun mond niet openen of het ging over de 'demografische boom', de explosieve bevolkingstoename met een piek in 2011. Dat jaar kwamen er bijna 30.000 inwoners bij in een jaar tijd, goed voor bijna drie procent van de bevolking.

Die bevolkingsexplosie had de Brusselse politiek wat verrast en liet zich voelen in verschillende beleidsdomeinen: plots waren er te weinig crèches, scholen, woningen, mobiliteitsverbindingen en nabijheidshandel voor nieuwe woonwijken. Het thema werd zelfs zo dominant dat het nieuwe ontwikkelingsplan van het Gewest het 'demografisch gewestelijk bestemmingsplan' ging heten.

De jaren na die piek vertraagde de groei, om in 2025 uiteindelijk helemaal stil te vallen, zo bleek vorige week uit cijfers van het Brusselse instituut voor statistiek Bisa. Terwijl Brussel jarenlang de demografische groeimotor van België was, blijft het Hoofdstedelijk Gewest nu plots achter op Vlaanderen, waar de bevolking wel nog groeit (+0,6 procent). Voor de volgende jaren voorspelt het federale planbureau zelfs een krimp van de hoofdstedelijke bevolking.

De redenen voor de stagnatie? Die zijn meervoudig: het aantal geboorten loopt licht terug, de internationale migratie naar Brussel vermindert fors en meer Brusselaars vertrekken naar Vlaanderen en Wallonië. Die laatste beweging wordt makkelijker door de inburgering van telewerk.

Het is boeiend om nog wat verder terug te kijken. De vorige keer dat de bevolkingsgroei tot stilstand kwam, was in de periode na 1968. Tot dat jaar groeide de Brusselse bevolking (tot 1.070.000 inwoners) om vervolgens bijna 30 jaar af te kalven, tot er in 1996 amper 950.000 Brusselaars overbleven. Het was de periode van de grote stadsvlucht naar de groene Rand, het verval van het centrum en de uitbouw van een stad op maat van de auto met tunnels en stads­snelwegen. Een periode ook waarin het welstellende Brussel geleidelijk verarmde.

Dat die geschiedenis zich herhaalt, verwachten de experts niet. Maar wat zijn dan wel de gevolgen van een stagnerende en straks krimpende bevolking?

Scholen: leegloop in Franstalig onderwijs

In de jaren 2010 werden er in allerijl plaatsen in crèches en scholen bij­gebouwd, soms met haast- en vliegwerk. De urgentie was toen zo groot, dat het Brussels Gewest zelf extra schoolplaatsen begon te creëren, terwijl het daar niet voor bevoegd is.

Vandaag merken onderwijsactoren heel duidelijk hoe de piek van de bevolkingsgroei achter de rug is. Een sprekend voorbeeld is de sluiting van de Franstalige basisschool Christian Merveille die de Stad Brussel in het voorjaar aankondigde. Het bestuur verwees daarbij expliciet naar het lagere aantal kinderen.

“Die sluitingen zijn een reële kwestie”, ziet expert overheids­financiën Maxime Fontaine (ULB). “Ook in de school van mijn kinderen in Evere ging een vestiging dicht omdat er niet genoeg leerlingen meer waren. Nochtans heeft de school een goede reputatie.”

Dat uitgerekend basisscholen sluiten, is geen toeval. De kinderen die geboren werden tijdens de piek van de bevolkingsgroei in 2011 – of net erna in gezinnen van de talrijke nieuwkomers – zitten nu immers al in het middelbaar onderwijs, waar het vaak wel nog dringen is voor een plaats.

"Ik hoor van Franstalige basisscholen met teruglopende leerlingenaantallen. Ik denk dat het Nederlandstalige onderwijs profiteert van zijn reputatie: de plaats die er vrijkomt, wordt ingenomen door ouders die er vroeger geen plek hadden gekregen en dus voor het Franstalige onderwijs hadden gekozen"

Algemeen directeur scholengroep Sint-Goedele

Bij de twee voorbeelden van scholen die sloten, gaat het om Franstalige scholen. Ook dat is geen toeval, denkt Bruno De Lille, algemeen directeur van scholengroep Sint-Goedele.

“In onze basisscholen zijn de cijfers nog stabiel, maar ik hoor wel van Franstalige scholen met teruglopende leerlingenaantallen. Mijn theorie daarover is dat het Nederlandstalige onderwijs profiteert van zijn reputatie: de plaats die er vrijkomt doordat er minder kinderen zijn, wordt ingenomen door ouders die er vroeger geen plek hadden gekregen en noodgedwongen voor het Franstalige onderwijs hadden gekozen. En die beweging leidt op haar beurt tot extra weinig leerlingen in Franstalige scholen.”

De tijd dat scholen automatisch vollopen, is volgens De Lille wel voorbij. “Ik verwacht opnieuw meer concurrentie tussen scholen de volgende jaren.” Tegelijk is de ene buurt de andere niet, benadrukt Elisa Donders van Perspective. “Op wijkniveau kan er wel nog te weinig schoolcapaciteit zijn.”

Crèches: tekorten blijven

Wat voor scholen geldt, is daarom nog niet waar voor de crèches. “Over heel het gewest is de dekkingsgraad voor crèches (het aantal opvangplaatsen per 100 kinderen tussen 0 en 3 jaar, red.) maar circa 50 procent”, legt Elisa Donders van de Brusselse planningsadministratie Perspective.brussels uit. “Het tekort is dus nog groot, vooral in het noorden en het noordwesten van het gewest. Dat de bevolking stagneert, geeft dus eerder de kans om tekorten weg te werken of het bestaande aanbod te verbeteren.”

“Er zijn vaak heel snel plaatsen bijgecreëerd, met refters die plots klaslokalen werden of containers op de speelplaats. Dat de bevolkingsgroei stilvalt, laat hopelijk toe om de kwaliteit op te krikken”

Benjamin Wayens (ULB)

Geograaf en Brusselexpert

Dezelfde redenering is ook vandaag op tal van scholen toepasbaar, stipt Brussel-expert Benjamin Wayens (ULB) aan. “Er zijn vaak heel snel plaatsen bijgecreëerd, met refters die plots klaslokalen werden of containers op de speelplaats, zoals achter mijn woning in Anderlecht. Dat de bevolkingsgroei stilvalt, laat hopelijk toe om de kwaliteit op te krikken.”

Woningen: betaalbare huisvesting nodig

Als de bevolkingsgroei stopt, betekent dat dan dat de grote woningbouwprojecten in het gewest kunnen worden geschrapt? “Het is eigenlijk andersom, de reden waarom mensen uit Brussel wegtrekken is niet dat ze hier niet graag wonen, maar dat ze geen betaalbare woning vinden”, denkt Stéphan Sonneville, topman van vastgoedontwikkelaar Aténor. “Een bouwvergunning krijgen duurt in Brussel echter vaak erg lang en de overheid is er de voorbije jaren niet in geslaagd om genoeg betaalbare woningen te bouwen. Die Josaphat­site – waar ik trouwens geen belangen heb – dat is toch een grap? Wordt er daar nu gebouwd of niet?”

Sonneville is natuurlijk een belanghebbende, maar ook de Brusselse bouwmeester waarschuwt ervoor om de stadsplanning niet zomaar stil te leggen. “Op het vlak van woningbouw is er de voorbije jaren een groot tekort ontstaan”, bevestigt Lisa De Visscher. “Die stagnatie moet eerder de ruimte bieden om dat nu eindelijk bij te benen. Zeker wat sociale en betaalbare huisvesting betreft is de achterstand erg groot. Dat tekort verklaart inderdaad voor een groot deel waarom mensen Brussel verlaten.”

"Zeker wat sociale en betaalbare huisvesting betreft is de achterstand erg groot. Dat tekort verklaart voor een groot deel waarom mensen Brussel verlaten”

Lisa De Visscher

Brussels bouwmeester

Nieuwe woningen creëren betekent daarom niet zomaar grote stukken natuur volbouwen, zegt de bouwmeester. “Die polarisering tussen bouwen en groen is vruchteloos en er zijn echt wel manieren om de twee op een slimme manier te combineren.”

Demograaf Patrick Deboosere (VUB) ziet hoe de grotere Brusselse agglomeratie in dat verband als één geheel functioneert. De stagnering in Brussel verklaart de recente groei in de Rand. “De Brusselaars die ernaartoe trekken hebben vaak een internationaal profiel en zoeken behalve een betaalbare woning ook een aantrekkelijke en kindvriendelijke omgeving. Mochten ze die in Brussel vinden, zouden ze blijven. In die zin is de situatie vandaag heel anders dan na de bevolkingspiek van 1968, toen mensen echt weg wilden uit de stad.”

Woonzorgcentra: lege bedden troef

Wat met ouderen? Welk effect de stagnering van de bevolking heeft op de woonzorgcentra is vandaag moeilijk te zeggen. De cijfers van het Bisa tonen dan wel dat het gewest al tien jaar vergrijst, maar die tendens is niet erg uitgesproken en met een gemiddelde leeftijd van 38 jaar blijft de Brusselse bevolking heel wat jonger dan die in Vlaanderen (43 jaar) of Wallonië (42 jaar).

De sector van de woonzorgcentra kampte de voorbije jaren met veel lege bedden. Experts wijzen op een overaanbod, een te hoge prijs voor veel Brusselaars en een aanzienlijke groep stadsbewoners met een migratieachtergrond die hun ouders niet naar een rusthuis willen brengen.

“De hele kwestie van een veranderende bevolking maakt duidelijk dat we onze gebouwen flexibeler moeten plannen”, vindt demograaf Jean-Michel Decroly (ULB). “Overbodige scholen zou je tot een crèche moeten kunnen omvormen of tot infrastructuur voor ouderenzorg of omgekeerd wanneer rusthuizen leegstaan. Je zou daar ecologisch veel winst kunnen boeken.”

Overheidsfinanciën: de ene bewoner is de andere niet

Minder inwoners, betekent dat dan niet minder inkomsten voor Gewest en gemeenten? In dat verband is het boeiend om een blik te werpen op de gemeente Sint-Gillis, de Brusselse gemeente waar de bevolking de voorbije 10 jaar het sterkst daalde, terwijl die in de meeste gemeenten bleef groeien. In 2016 waren er nog 50.600 kuulekappers, zoals de inwoners ook genoemd worden. Tien jaar later zijn dat er nog 48.700, een daling van bijna 4 procent.

Deed die evolutie de gemeente financieel pijn? “Niet echt”, merkt schepen van Financiën Willem Stevens (Vooruit). “De inkomsten uit de personenbelasting zijn niet gedaald, al hangen die niet enkel van het aantal inwoners af, ook hun profiel speelt mee en er zijn wel wat bemiddelde inwoners bijgekomen. Het zijn vooral andere factoren, zoals de federale werkloosheidshervorming, die financieel zwaar wegen.”

Stevens heeft vragen bij de officiële bevolkingscijfers. “Dat zijn mensen die er gedomicilieerd zijn, maar in Sint-Gillis is er een grote opmars van coliving geweest, met korte huurcontracten waarbij mensen zich niet zo snel domiciliëren. En dan heb je nog de mensen zonder papieren, die niet afgenomen zijn in aantal. Misschien daalde de bevolking de voorbije tien jaar veel minder dan de cijfers tonen.”

En voor de bovengemeentelijke niveaus? Expert overheidsfinanciën Fontaine wijst erop dat alvast de gemeenschappen hun middelen krijgen op basis van bevolkingsaantallen. “Onderwijs bijvoorbeeld. Als de bevolking straks krimpt, kan dat vooral aan Franstalige zijde pijnlijk worden, want dan zullen ook de middelen krimpen.”

"Als de bevolking straks krimpt, kan dat vooral aan Franstalige zijde pijnlijk worden, want dan zullen ook de middelen krimpen"

Maxime Fontaine (ULB)

Expert overheidsfinanciën

Een krimpende bevolking zou ook het Gewest minder geld kunnen opleveren, zegt Fontaine nog. “Brussel krijgt nu circa 400 miljoen per jaar via het solidariteitsmechanisme, dat een compensatie vormt voor de mindere inkomsten uit de personenbelasting in Brussel. Als de bevolking daalt, kan ook dat bedrag krimpen.”

Dat vooral de internationale migratie naar Brussel de voorbije jaren vertraagt, is in dat verband niet meteen goed nieuws, vindt de demograaf: “Dat zijn vooral jonge en actieve mensen, die bijdragen aan de gemeenschap via hun werk.”

Fontaine stipt ten slotte nog een evidentie aan: “Minder inwoners, dat betekent ook minder uitgaven.”