Pocięty na 72 kawałki. Tak zginął biskup krakowski Stanisław

Najstarszy przekaz, kronika Galla Anonima, jest w tej sprawie wyjątkowo oszczędny. Dziejopis napisał jedynie, że biskup dopuścił się wobec króla "zdrady", a Bolesław odpowiedział na nią zbyt surowo. Nie wyjaśnił jednak, na czym owa zdrada miała polegać.

Historycy od dawna próbują więc odtworzyć wydarzenia z kilku niepewnych wskazówek. Możliwe, że Stanisław związał się z opozycją możnowładczą, która narastała przeciwko królowi, albo poparł jego przeciwników w chwili poważnego kryzysu politycznego.

Polskie roczniki datują śmierć Stanisława ze Szczepanowa na 11 kwietnia 1079 r. Z lektury kroniki Galla Anonima wynika, że biskupa skazano na karę "obcięcia członków", przeznaczoną w ówczesnym prawie dla zdrajców. Była to jedna z najokrutniejszych kar, jakie znało wczesne średniowiecze.

Polegała na kolejnym odcinaniu skazańcowi nosa, uszu, powiek i kończyn, co prowadziło do powolnego wykrwawienia się i śmierci. Nie był to zatem szybki cios mieczem, lecz metodyczne, rozłożone w czasie zadawanie cierpienia, obliczone na to, by ofiara jak najdłużej pozostawała przy świadomości.

Niektóre przekazy podają, że ciało biskupa pocięto na siedemdziesiąt dwa kawałki. Nawet jeśli to przesada, liczba ta dobrze oddaje brutalność całego zajścia.

Sąd nad biskupem

Możliwe, że zanim doszło do samego mordu, Stanisława postawiono przed sądem. Część historyków uważa, że odbył się nad nim tzw. synod, czyli kościelne zgromadzenie sądownicze z udziałem arcybiskupa gnieźnieńskiego, podczas którego głównym oskarżycielem miał być sam król.

Jeśli rzeczywiście tak było, to postawienie biskupa w stan oskarżenia nastąpiło najpóźniej na początku kwietnia. Wyrok wykonano kilka dni później, 11 kwietnia. Taki przebieg wydarzeń sugerowałby, że egzekucja nie była aktem czysto impulsywnym, lecz miała pewne pozory formalnej procedury.

Z drugiej strony sam fakt, że w roli oskarżyciela występował król, a sądzony był biskup, czyli najwyższy dostojnik kościelny w diecezji, czynił z całego procesu wydarzenie bezprecedensowe. Władza świecka stawiała przed sądem władzę duchowną, co w ówczesnej Europie było rzeczą niesłychaną i z góry skazaną na wzbudzenie powszechnego oburzenia.

Kto zadał śmiertelny cios?

Kaźń przyszłego świętego odbyła się najprawdopodobniej na dziedzińcu Wawelu i miała charakter publiczny, podobnie jak inne tego typu wyroki. Poszczególne członki odrąbywał biskupowi tzw. mistrz, czyli kat. Całe widowisko, które musiało przyciągnąć uwagę okolicznych mieszkańców grodu, obserwował bez wątpienia król.

To nie znaczy jednak, że Bolesław Śmiały osobiście wymierzał sprawiedliwość biskupowi. Twierdzenie, jakoby król własnoręcznie zabił duchownego, pochodzi dopiero od mistrza Wincentego Kadłubka, który pisał ponad sto lat po wydarzeniach.

W swojej barwnej, pełnej emocji relacji Kadłubek przedstawił króla jako tyrana, który wśród infuł, przy ołtarzu, własnymi rękami rzucił się na biskupa, gdy słudzy odmówili wykonania rozkazu. Według kronikarza monarcha sam rozszarpał świętego i posiekał jego członki na najdrobniejsze cząstki.

Ta dramatyczna wizja, choć sugestywna, jest najpewniej literacką kreacją służącą podkreśleniu okrucieństwa władcy i świętości ofiary. Bardziej prawdopodobne, że wyrok wykonał kat, a król jedynie przyglądał się egzekucji, którą sam zarządził.

Tajny pochówek i kara dla całego kraju

Przypuszczalnie już następnej nocy po wykonaniu wyroku duchowni krakowscy zabrali z wawelskiego dziedzińca ciało biskupa i tymczasowo pochowali je w kościele świętego Michała na Skałce. To stało się później podstawą legendy, według której Stanisława zamordowano właśnie w tym miejscu.

Skutki zbrodni odczuł cały kraj. Po zabójstwie krakowska stolica biskupia stała pusta przez cztery lata, bo nikt nie odważył się ani nie chciał zająć miejsca zamordowanego hierarchy. Na Polskę nałożono interdykt, a więc kościelny zakaz sprawowania nabożeństw i udzielania sakramentów.

Dla ówczesnych ludzi, wierzących głęboko, że bez sakramentów dusza trafia prosto do piekła, była to kara straszliwsza od niejednej wojny. Cały naród został niejako ukarany za czyn swojego władcy, co musiało potęgować nastroje wrogie wobec króla i przyspieszać jego upadek.

Triumf po śmierci

Z inicjatywy późniejszych biskupów krakowskich, Iwona Odrowąża i Jana Prandoty, rozpoczęto starania o kanonizację. Właściwa kanonizacja odbyła się w bazylice świętego Franciszka w Asyżu 8 września 1253 r., a obrzędom przewodniczył papież Innocenty IV. Tak oto biskup zamordowany z rozkazu króla stał się jednym z najważniejszych polskich świętych, patronem kraju i symbolem oporu wobec nadużyć władzy.

Niniejszy tekst stanowi fragment najnowszej książki dra Mariusza Sampa "Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii" (Wydawnictwo ZNAK, Kraków 2026).