Laatste manuele wasserette sluit in Sint-Gillis de deuren: 'Je was zegt veel over jezelf'

De aankondigingen op de voordeur van Lavoir Berckmans in de Berckmansstraat in Sint-Gillis, gevat op telkens één A4, reflecteren de werkethiek en persoonlijkheid van eigenares Caroline Vanden­broucke: rechtuit, moederlijk warm, ontvankelijk en dankbaar. In haar eerste communicatie in augustus geeft ze duidelijk mee hoe een afspraak te maken om de vergeten of verlaten was op te halen.

Was die voor 30 november niet gecollecteerd is, zal te vinden zijn aan de textielcontainer. Haar tweede communicatie verzacht: de steun die ze krijgt, raakt haar meer dan ze ooit zal kunnen uitdrukken en zal ze nog lang in haar hart meedragen.

Carolines lavoir is een van steeds schaarser wordende portalen naar het analoge en interpersoonlijke leven. Het leven waar mensen enkel met cash kunnen betalen, gratuite hulp en raad ontvangen bij twijfel (over het wegwassen van vlekken of zonden), om een oldskool bel te horen rinkelen zonder op een camera geregistreerd te worden. Haar betrouwbare aanwezigheid en toewijding aan iets zo vitaals en tegelijkertijd zo triviaals en alledaags als de was doen, haar activistische weigering elektronisch betalen mogelijk te maken en haar ongebreidelde openheid naar eender wie binnenwandelde zullen ontbreken in de Rue Berckmans.

Stevige revalidatie

In een wereld die doordraait, zijn het precies die tijdloze plaatsen die terugkerende ontmoetingen, stabiliteit en rust verankeren. Eigenlijk wou ze pas eind dit jaar sluiten, maar door een ongelukkige val gingen de deuren al in de zomer dicht. Voor haar val was het antwoord op de vraag wat na het wassalon kwam nog “on verra”. Nu zal het eerst een stevige revalidatie zijn.

Gedurende veertig jaar was zij niet louter 'de wasdame', maar ook toeschouwer van sociale en maatschappelijke veranderingen.

Haar vader was fonctionnaire op het Afrikaanse continent: zij en haar tweelingzus werden geboren in Zimbabwe, haar twee andere zussen in Oeganda. Toen zij vier jaar was, keerden ze terug naar België waar het oog van haar moeder op deze wasserette viel. Ze besloot de zaak over te nemen van de vorige eigenaar in 1965. “Et comme ça, c'était parti”, blikt Vandenbroucke terug. Hoewel zij intussen werkte als kinesiste in een Brussels ziekenhuis, ging ze in op de vraag van haar vader om het wassalon over te nemen in 1987.

De toen 26-jarige Caroline stelde wel als voorwaarde dat haar ouders haar zouden helpen wanneer haar kinderwens in vervulling zou gaan. Zo geschiedde: haar zoon Bruno werd geboren en het werkte volgens haar zeer goed op die manier. “Vooral in de beginjaren was het zwaar en hard werken. We werkten fulltime, iedere ochtend was het plein, plein, plein. Bandwerk. De mensen brachten hun vuile was, ik deed die voor hen, zette die weer klaar en in de avond kwamen ze die ophalen.” Of haar man soms hielp? Ze lacht. “Misschien, alles samen, voor vijf minuten. Nee, hij discussieerde liever met de mensen. Hij was helemaal geen commerçant.”

Francissen

Haar intussen overleden echtgenoot heette Francis, net zoals de echtgenoot van haar zus en de vriend van haar moeder, én haar huidige partner. Vijftig jaar geleden leerden ze elkaar kennen op een camping – zij 16, hij 25. Ze vonden elkaar terug dankzij Facebook. Deze Francis is al veertien jaar met pensioen, maar sprong geregeld bij tot op het moment van de onverwachte sluiting.

“Het was niet gemakkelijk om als zelfstandige te werken. Ik opende vijfenhalve dag per week. Pas sinds een paar jaar neem ik een week extra congé: drie weken in plaats van twee. Schrijf het zeker maar op: je suis fatiguée.”

In de afgelopen veertig jaar is er veel veranderd, zegt ze. Tijdens haar carrière nam ze meerdere crises waar. “Iedere keer veranderde de situatie significant. Na de bankencrisis in 2008 duurde het zeker vier of vijf jaar vooraleer we weer op gang waren, maar het was niet meer hetzelfde erna. De covid-pandemie in 2020 was de laatste. Daartussen was er nog een crisis, maar het ontglipt me waar die over ging. En nu is het heel kalm, wat tevens de reden is voor de prijsstijging die ze doorvoerde. In 2023 rekende ze voor één machine 4 euro aan, in 2026 was het 5 euro. Ze bleef gespaard van een faillissement omdat haar moeder het pand had gekocht. “En het zal genoeg kosten om de machines hier weg te krijgen wanneer de deuren sluiten.”

Los van de globale crises, zag ze de maatschappij veranderen. Wassen was vanouds een sociale aangelegenheid. “Dat was mooi, maar dat is gedaan sinds de eerste crisis. Vroeger kwamen altijd dezelfde mensen terug en babbelden ze met elkaar. Nu is het anders: mensen verhuizen heel de tijd.” Ze wijst een klant aan: “Madame daar kent me nog van toen ik klein was. Madame Carlos van de slager op de hoek ook. Toen mijn moeder hier werkte, was er een kleine bakkerij aan de overkant, waar de mensen hun taartje kochten, het in ons salon opaten en met elkaar raisonneerden terwijl ze wachtten tot hun wasmachine klaar was.”

Francis beaamt, met enige ergernis. “Wanneer er vroeger zes mensen binnen zaten, spraken ze met elkaar. Als er nu zes mensen binnen zitten, zijn er zeven die op hun telefoon aan het kijken zijn. Dat is het verschil.” Hij gebaart naar een kind dat twee smartphones vast heeft en schudt zijn hoofd. “Waarschijnlijk die van zijn moeder. Het zijn andere tijden. Het contact is er niet meer. Het leuke was het sociale, en het sociale komt met het cliënteel.”

Francis en Caroline echoën elkaar: de omgeving is veranderd, er zijn veel toeristen door de vele hotels. “De mensen spreken geen Frans – Nederlands al helemaal niet. Je kunt er moeilijk mee communiceren. Automatisch geeft dat een ander gevoel”.

Vuil en vriendelijk

De grote problematieken die Brussel in zijn greep houden, sijpelen op diens eigen manier ook het lavoir binnen. Francis: “Gisteren kwam er een grote, dakloze man met nen hoek af binnen, met druipend natte was in zijn armen. Hij loopt daar zo mee over straat. Vanwaar komt die natte was? Hij komt dat hier drogen en ik zie er zelfs een bh en van alles in. Ik ben er vrij zeker van dat hij naar een automaat gaat om was te stelen, die komt drogen en er het zijne van te nemen.” Caroline vult aan: “Sommige mensen zijn heel vuil, maar ook heel vriendelijk en dan help ik ze, maar we kunnen er geen gewoonte van maken”.

Het onderwerp beroert hen, in die mate dat ze bezorgd zijn om het lot van het wassalon. Caroline en Francis maken elkaars zinnen af: ze willen absoluut niet dat er een wasautomaat komt, deels uit een soort van 'angst' voor de daklozen. “Hier een beetje verder hebben ze al twee automaten moeten sluiten, omdat ze de boel op stelten zetten.” Hun zorgen zijn gegrond in een fundamenteler onbegrip over de sociale situatie in Brussel. “Hier aan de Brico leeft al jaren een hele familie op straat. Jaren. Ik heb die kinderen klein gezien. Hoe is het mogelijk?” Francis schudt zijn hoofd.

Korte interventies zijn het leitmotiv in het Lavoir Berckmans: het luide geklingel van de typische jarenzeventigdeurbel, een bestelling, de aankoop van een potje waspoeder, een afrekening. “Ça fait 9,20 euros – Et le pantalon? 8,40 euros Merci! À la prochaine!” Het zijn vaak kleine bedragen die enkel in cash worden uitgewisseld. Het is een manier van verzet: ze is tegen het principe van alles met de kaart te betalen.

“We hebben een probleem wanneer niemand nog 5 euro op zak heeft. Niemand!” Francis beaamt: “De bedragen zijn te klein om de kosten die aan bancontact verbonden zijn te compenseren. Tegenwoordig moet je al betalen om je facturen te mogen betalen. Ook hier: het leuke is ervan af.”

Het afbrokkelende plezier bleef in ieder geval goed verhuld voor de klanten. De Franse Nicole kwam ongeveer één keer per tien dagen vanuit Vorst naar Sint-Gillis. De vraag of er in Vorst weinig wasmogelijkheden zijn, beantwoordt ze met een zekere vanzelfsprekendheid: “Mais ici il y a une dame qui fait le linge, donc.” Soms zette ze de was af en ging ze die na Carolines middagpauze weer ophalen. Soms plooiden ze de was samen. Wachten vond Nicole niet erg, want Caroline was er. Ze zorgde voor het veiligheidsgevoel waar geen enkele camera in een wasautomaat voor kan zorgen.

Was in goede handen

Haar aanwezigheid impliceerde een vertrouwensband: mijn was is in goede handen. Wanneer de volle wasmachines klaar waren, haalde Caroline de was uit en deed ze die in een grote, oranje wasmand om plaats te maken voor de volgende klant om dan de volgende wasmachine aan te zetten. Die was wachtte dan nat en naakt op de eigenaar, maar toch altijd onder de hoede van Caroline. Uit iemands was kun je afleiden wat voor persoon het is – net zoals uit iemands afval. Het gaat om de sporen die we achterlaten.

Zelf zei ze nooit echt met de inhoud van de wasmachine bezig te zijn wanneer ze een machine leegmaakte. “Ik benader mijn metier puur professioneel.” Machine klaar, machine leeg, wasmand vol, volgende machine vol en basta. Vóór ze een machine startte, echter wel. Vragen over delicate stoffen en situaties beantwoordde ze met veel geduld en expertise.

“Jaren ervaring leren je veel, en ik leerde veel van mijn moeder haar expertise. Met de tijd veranderen de materialen en de stoffen – dat geeft altijd problemen. Wanneer mensen met iets nieuws komen zeg ik altijd: attention. Ze moeten het risico zelf maar nemen, maar als ik kan, wil ik helpen voorkomen dat iets kapotgaat of krimpt.”