Hans Op De Beeck vanuit zijn atelier in Anderlecht: 'Positief blijven is hier belangrijk'

Al bijna twintig jaar is hij geworteld in Anderlecht: beeldend kunstenaar Hans Op de Beeck maakt er kunst die de wereld rondreist. Na jaren van grijstinten, herintroduceert hij kleur in zijn sculpturen voor zijn solotentoonstelling bij Almine Rech.

Het is druk in het atelier van kunstenaar Hans Op de Beeck in Anderlecht. De kunstenaar en zijn vier productiemedewerkers leggen de laatste hand aan nieuwe werken voor de solotentoonstelling dicht bij huis. Op de werkbank staat een metalen taart in brand: een zwart gloeiende bruidstaart die het contrast moet blootleggen tussen feestelijk samenzijn en het nasmeulen van een ramp of tragedie. “Een verwijzing naar de wereld die weer in brand staat”, zegt Op de Beeck.

Hij ziet zichzelf niet als activistisch kunstenaar, maar zijn nieuwe werken dragen wel sporen van maatschappelijke patronen en zijn blik op de onrustige wereld. “Hoewel ik nooit barricadeachtige kunst heb gemaakt, lig ik vanzelfsprekend wakker van wat er vandaag in de wereld gebeurt. Telkens opnieuw denken we lessen te trekken uit de geschiedenis, om vervolgens weer foute leiders te verkiezen of te herverkiezen”, zegt Hans Op de Beeck.

Zijn antwoord bestaat niet uit grote politieke statements of krasse slogans, maar schemert door in zijn nieuwe werk. “De zwarte taart is een reflectie over de genocide in Gaza en Amerikaans imperialisme. Over wat we beslissen te vieren en niet te vieren en over foute ideeën als superioriteit en patriottisme.”

"Telkens opnieuw denken we lessen te trekken uit de geschiedenis, om vervolgens weer foute leiders te verkiezen of te herverkiezen"

Kunstenaar

De brandende bruidstaart vat de spanning samen van Vanishing point, de tentoonstelling die op 10 september opent in Elsene. Op de Beeck verbreedt er zijn beeldtaal niet alleen met de terugkeer van kleur in zijn beeldhouwpraktijk, maar ontwerpt ook abstractere stukken. “De mate waarin ik geometrische abstractie nu toelaat, heb ik voordien nog niet gedaan”, aldus Op de Beeck. Bij Almine Rech, de galerie die hem sinds kort vertegenwoordigt, presenteert hij ongeveer 35 werken.

De kunstenaar streek zo'n twintig jaar geleden neer in Anderlecht. Hij kwam er toevallig terecht nadat hij na enkele jaren in Amsterdam en New York was teruggekeerd naar Brussel op zoek naar een atelier. Met zijn kunstwerken reisde hij intussen de wereld rond, met solotentoonstellingen van Sjanghai tot Helsinki, maar voor de productie daarvan blijft hij trouw aan zijn fabriekspand in Anderlecht. Het is zijn derde atelier in de gemeente. “Toen ik een tentoonstelling had in Londen, schreef een criticus dat ik 'ondanks mijn internationale loopbaan in Anderlecht woon en werk'. Ze vroegen zich af waarom iemand in Brussel zou willen wonen. Maar Brussel staat juist bekend als een prima biotoop voor kunstenaars omdat het hier betaalbaar wonen en werken is en je een meltingpot aan invloeden hebt.”

“Ik heb niet het gevoel dat ik Brussel per se nodig heb om mijn werk te maken, maar het kan niet anders dan dat het er in doorschemert. Ik ken Anderlecht door en door”, zegt hij. Op de Beecks studio in de Birminghamstraat ligt pal tussen twee drugshotspots: Peterbos in Anderlecht en Clemenceau in Kuregem, waar het afgelopen jaar heel wat schietincidenten plaatsvonden. In een buurt die vandaag vooral in de media komt vanwege dat drugsgeweld en problemen rond veiligheid en netheid ziet Op de Beeck het als zijn moral duty om positief te blijven. “De problemen van de stad maken dat je er bewuster voor kiest om ondanks dat alles optimistisch te blijven. Want je kunt je heel gemakkelijk laten verzuren.”

Ook het zwerfvuil op straat ergert hem soms, zegt hij, maar cynisch wil hij er niet van worden. “Misschien is die keuze in Anderlecht prangender dan wanneer je pakweg in een comfortabele bourgeoiswijk in Wenen woont”, zegt Op de Beeck. “De urgentie om constructief te zijn komt juist voort uit een context waarin niet alles evident is. Dus laat ons in de wijk kleine bakens met een positieve energie maken.”

Het pand is intussen meer dan alleen een kunstatelier, met bureaus voor het zeskoppige team, een vergaderruimte, een ruimte voor filmvertoningen en een loft. Tot voor kort woonde de kunstenaar met zijn gezin in het fabriekspand, maar ze verhuisden onlangs voor meer ruimte voor het gezin.

Mentaal niemandsland

Kleur is nooit volledig weggeweest in Op de Beecks oeuvre, maar de laatste tien jaar toonde hij sculpturaal werk in vooral een monochroom palet aan grijstinten. “Ik wilde de anekdotiek van kleur niet te veel in de picture zetten. Als je alle kleur uit een beeld onttrekt, blijft alleen het gevoel over.” In Vanishing point staat nieuw en oud werk in kleur zij aan zij met de monochrome beelden. “Ik vind dat ik niet alleen werk kan maken over blijheid en schoonheid, de donkerte moet ook getoond worden. Als je over het leven spreekt, spreek je over de moeilijkheden én over de geneugten.”

Die ondertoon resoneert in het werk van de kunstenaar die intussen vijftiger is en ook in zijn directe omgeving geconfronteerd wordt met verlies en ziekte, zoals hij kort aankaart. Kunst vertaalt die ervaringen voor hem naar een soort catharsis. “De maatschappij heeft kunst vandaag zo hard nodig als verbindend middel”, zegt hij. “Aandacht voor de kleine dingen waar we wel grip op hebben, voor wat schijnbaar onbelangrijk is, is een mooi vertrekpunt.”

De gedachte van aandacht voor kleine momenten loopt door Vanishing point. De titel is een verwijzing naar het verdwijnpunt: het punt waarop de parallelle lijnen in een tekening samenkomen en de perceptie van driedimensionaliteit verdwijnt.

"Toen ik een tentoonstelling had in Londen, schreef een criticus dat ik 'ondanks mijn internationale loopbaan in Anderlecht woon en werk'. Ze vroegen zich af waarom iemand in Brussel zou willen wonen"

Hans Op de Beeck

Kunstenaar

Op de Beeck interpreteert het tekentechnische begrip vooral als metafoor voor de momenten waarop mensen ontsnappen aan verwachtingen, tijd en ruimte. Zijn sculpturen tonen vaak personages die zich in een zogenoemd tussenmoment bevinden. “Je zit ergens in de publieke ruimte een koffie te drinken en je gedachten drijven weg. Je wordt meegevoerd naar een soort mentaal niemandsland: je bent in de wereld, maar je vertolkt even geen sociale rol.”

Dat nulpunt, dat verdwijnpunt, vertaalt zich behalve in de kerngedachte van de tentoonstelling ook in een pleidooi voor traagheid. “En daarmee bedoel ik: het belang zien van de schijnbaar onbelangrijke dingen. Als kunstenaar abstraheer je deelaspecten uit het leven en vraag je daar aandacht voor”, zegt Op de Beeck. “Je nodigt kijkers uit om de waarde te zien van waar we soms aan voorbijlopen, door de snelheid van het leven vandaag. We zijn het kwijt, maar ik denk dat we erg toe zijn aan traagheid.”

Wunderkammer

De najaarstentoonstelling bij Almine Rech vat de kunstenaar als zijn eigen rariteitenkabinet. Het moet een eclectische verzameling worden van onder meer sculpturen, videokunst en poëzie. “Het is een soort wunderkammer waarin alles door elkaar wordt gehaspeld.” Hij vertrekt daarvoor onder meer vanuit zijn fascinatie voor astronomische constellaties, planeten en onze nietige plaats in het heelal. “Ik kwam uit bij verzamelingen van sferen, van bolvormige elementen, en vervolgens bij sponzen, microscopisch uitvergrote lichaamscellen en computergegenereerde texturen. Op basis van vrije associatie heb ik allerlei elementen samengebracht in de werken”, zegt hij.

De kunstenaar stuurt bezoekers het liefst zonder begeleidende zaalteksten de expo in. “Zodra je via uitleg alles temt tot taal met saaie data, titels en materiaalinformatie, vind ik dat je een ongedwongen ervaring in de weg staat. Ik vind het net fijn wanneer kunst aanvoelt als een bad waar je in stapt. Je hoeft niet te weten wie het op welk moment gemaakt heeft.”

Al in 2024 maakte Op de Beeck Vanishing point, een achttien minuten durende film uit zwart-wit aquarellen. De film die in de gelijknamige tentoonstelling te zien is, heeft een uitgesproken persoonlijke laag. Op origineel gecomponeerde muziek van Sam Vloemans en het Antwerpse HERMESensemble, begint de film met een beeld van zijn jongste zoontje.

“Toon heeft autisme en een verstandelijke beperking. Hij kan niet lezen of schrijven, maar hij kan wel spreken en heeft een geheel eigen logica”, vertelt Op de Beeck. In de film zien we het kind op zijn rug liggen en stilletjes ademen. Van daaruit stapt de kijker zijn gedachten binnen. “De film beweegt voortdurend tussen donkerte, raadselachtigheid en lichtheid.” Diezelfde golfbeweging wil Op de Beeck ook in de tentoonstelling laten terugkeren: een soort trip waar objecten die heel lichtvoetig zijn, soms zelfs humoristisch, naast werken staan die donkerte in zich dragen.

Kruisbestuiving

De kunstenaar verkende de afgelopen jaren ook de horizon op het toneel. Hij werkte als theaterauteur, scenograaf, kostuumontwerper en regisseur voor operaproducties. Momenteel bereidt hij twee Stravinsky-­opera's voor als scenograaf voor de choreograaf en regisseur Sidi Larbi Cherkaoui.

De kruisbestuiving vanuit de podiumkunsten sijpelt nu ook door in zijn eigen beeldend werk. Waar de grote installaties en sculpturen voordien eerder statisch waren en de films die hij maakte tekstloos waren, toont Hans Op de Beeck in Vanishing point voor het eerst ook Engelstalige poëzie. “Naast tekst is er ook meer beweging in mijn werk gekomen door aan de theaterstukken te werken”, zegt hij.

De Brusselaar zoekt daarmee naar eigen zeggen vooral artistieke uitdaging op. “Toen de Staatsoper Stuttgart me voor het eerst voor scenografie en regie van een opera vroeg, dacht ik: 'Mijn God, waarom vragen ze mij daarvoor?' Maar tegelijkertijd voelde ik: ze vragen me juist omdat ik een heel andere blik heb dan de reguliere operascenograaf”, aldus Op de Beeck. “Ik ben geen operaexpert, maar net het gevoel dat alles weer even op losse schroeven staat, die spanning van 'gaat dit lukken?', vind ik geweldig. Die adrenaline houdt me scherp.”

Uit zijn comfortzone stappen is voor de internationaal gelauwerde kunstenaar een manier om sleur buiten de deur te houden. “Ik zit niet in dit vak om mezelf routineus te blijven herhalen”, besluit Op de Beeck.

Vanishing point is van 10/9 tot 7/11 te zien bij Almine Rech, alminerech.com