۹۹ درصد جمعیت ایران درگیر خشکسالی هستند

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی گزارش داده است که بیش‌ از ۹۹ درصد جمعیت کشور درگیر خشکسالی بوده و ۶۴ درصد از این شهروندان با خشکسالی شدید روبرو هستند.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی گزارشی با عنوان «بررسی و تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب در سه‌ماهه سوم سال ۱۴۰۴» را منتشر کرده که بیانگر گسترش خشکسالی در ایران و درگیری ۹۹ درصد از جمعیت کشور با پیامدهای خشکسالی است.

در این گزارش آمده، با وجود افزایش ۸۰ درصدی میانگین بارش کشور در پاییز نسبت به مدت مشابه سال قبل، توزیع نامتوازن بارندگی و افزایش دما موجب تداوم خشکسالی در بخش گسترده‌ای از کشور شده است؛ به‌ طوری‌ که ۶۴.۲ درصد جمعیت ایران در مناطق دارای خشکسالی بسیار شدید قرار داشته‌اند.

بر اساس این گزارش، میانگین بارش پاییز ۱۴۰۴ به ۶۰/۱ میلی‌متر رسید؛ رقمی که در مقایسه با پاییز سال قبل ۸۰ درصد افزایش و نسبت به میانگین بلندمدت ۱/۷ درصد رشد داشته است. با این حال، بارش‌ها در ۲۴ استان کمتر از میانگین بلندمدت بود و بخش عمده افزایش بارندگی کشور نیز تحت تأثیر بارش‌های قابل توجه در برخی استان‌های جنوبی قرار داشت.

بر اساس این گزارش، بیش از ۹۹ درصد جمعیت کشور در پاییز ۱۴۰۴ با درجاتی از خشکسالی روبرو بوده‌اند. بر این اساس، ۳ درصد جمعیت در مناطق دارای خشکسالی خفیف، ۹/۲ درصد در مناطق دارای خشکسالی متوسط، ۲۲/۸ درصد در مناطق دارای خشکسالی شدید و ۶۴/۲ درصد در مناطق دچار خشکسالی بسیار شدید قرار داشته‌اند.

بر اساس تحلیل شاخص SPEI، مناطق شمالی کشور و دامنه‌های جنوبی البرز، بخش‌های وسیعی از خراسان شمالی، قم، مرکزی، نقاطی از غرب سیستان و بلوچستان، شمال لرستان و نواحی شرقی کرمانشاه و کردستان از جمله مناطق دارای خشکسالی شدید تا بسیار شدید بودند.

در مقابل، هرمزگان، بخش عمده مناطق فارس و کرمان، بخش‌هایی از خراسان «رضوی» و خراسان شمالی، شمال شرق اصفهان و برخی مناطق دیگر شرایط نرمال تا ترسالی ضعیف داشته‌اند. در ایلام، شمال کردستان و جنوب آذربایجان غربی نیز عمدتاً شرایط نرمال گزارش شده است.

خشکسالی خفیف تا متوسط در بخش‌هایی از خراسان «رضوی» و خراسان جنوبی، قسمت عمده سیستان و بلوچستان، یزد، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، کرمانشاه و لرستان حاکم بود.

این گزارش افزوده، استان کرمان بیشترین اثرپذیری مستقیم از خشکسالی را داشته است: استان کرمان به دلیل سهم بالای اشتغال کشاورزی و شدت خشکسالی، بیشترین اثرپذیری مستقیم را از خشکسالی پاییز ۱۴۰۴ داشته است. خراسان شمالی، آذربایجان غربی، اردبیل، همدان، لرستان، گلستان، زنجان و هرمزگان نیز در گروه استان‌های دارای اثرپذیری بالا قرار گرفته‌اند.

در مقابل، استان‌های تهران، البرز، قم، اصفهان و یزد به دلیل سهم کمتر اشتغال کشاورزی، از منظر این شاخص شرایط نسبتاً مطلوب‌تری داشته‌اند. در این روش، بیشترین امتیاز اثرگذاری خشکسالی به کرمان با امتیاز ۱۰ و کمترین امتیاز به تهران با امتیاز یک اختصاص یافته است. این شاخص تنها بر دو عامل شدت خشکسالی هواشناسی و سهم اشتغال کشاورزی متکی است و سایر پیامدهای احتمالی خشکسالی بر زندگی مردم و فعالیت‌های اقتصادی را در بر نمی‌گیرد.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی تأکید کرده، افزایش میانگین بارش در یک فصل، که اتفاقا در پاییز ۱۴۰۴ رخ داد، به‌ تنهایی برای پایان خشکسالی کافی نیست. توزیع نامتوازن بارندگی، افزایش دما و تداوم کم‌بارشی در بخش گسترده‌ای از کشور موجب شده است که با وجود بارش‌های مناسب در برخی مناطق، خشکسالی همچنان بخش عمده جمعیت ایران را تحت تأثیر قرار دهد.

همانطور که در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نیز تأکید شده، بارندگی‌های مقطعی در پاییز سال گذشته و حتی بارندگی‌های هفته‌های اخیر که متأثر از پدیده ال‌نینو در ایران رخ داده به معنای جبران کمبود آب و  کاهش خشکسالی نیست.

در همین رابطه عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، در گفتگو با «باشگاه خبرنگاران جوان» گفته: «میان پربارشی یک سال یا وقوع یک یا دو سیلاب در یک منطقه با پایان خشکسالی فاصله زیادی وجود دارد بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی کشور با کسری و بدهی آبی مواجه است و بیش از ۷۰ درصد تالاب‌های کشور، نزدیک به ۸۰ درصد آنها، در معرض خشکی، تخریب یا شرایط نامناسب قرار دارند. این مشکلات با یک یا دو سیلاب برطرف نمی‌شوند اگر بارش‌های شدید در بالادست سد‌ها رخ دهد، می‌تواند به بهبود معنادار وضعیت مخازن و منابع آبی کمک کند؛ اما تحقق این موضوع به محل وقوع بارش‌ها و امکان ذخیره‌سازی آب بستگی دارد.»

عیسی بزرگ‌زاده افزوده: «حتی اگر میزان پرشدگی سد‌های کشور و تهران بهبود پیدا کند، نمی‌توان تنها بر اساس این شاخص، پایان خشکسالی را اعلام کرد؛ زیرا خشکسالی ابعاد مختلفی دارد و وضعیت آب‌های زیرزمینی، تالاب‌ها و منابع آب در مناطق مختلف کشور نیز باید مورد توجه قرار گیرد.»

آمار وضعیت ذخایر صدهای ایران نیز نشان می‌دهد که خشکسالی همچنان تأمین آب بخش کشاورزی و آشامیدنی در استان‌های مختلف را تهدید می‌کند. بر اساس آخرین آمارها، میزان پرشدگی سدهای کشور ۴۴ درصد است و به بیان دیگر بیش از نیمی از ظرفیت سدهای کشور خالی است.

برخی استان‌ها از جمله تهران با وضعیت بحرانی‌تری در ارتباط با منابع آب روبرو هستند. میزان پرشدگی سد لار ۳ درصد، طالقان ۳۲ درصد، لتیان ۲۹ درصد و ماملو ۱۱ درصد است که نشان از وضعیت بحرانی آب استان دارد.

احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و سرپرست بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، درباره وضعیت آب تهران گفته است: «تهران ۴۰ درصد کم‌بارشی دارد و حتی با نرمال شدن بارش‌های پاییزی، کم‌آبی و افت شدید سفره‌های زیرزمینی بطور کامل جبران نمی‌شود و بحران آب پابرجا خواهد ماند.»

آمارها همچنین نشان می‌دهند تهران، مشهد، اراک و ساوه از مناطقی هستند منابع آبی آنها در وضعیت شکننده قرار دارد و وضعیت سفره‌های آب زیرزمینی در آن‌ها نیز مطلوب نیست.

از سوی دیگر، گزارش شاخص «کاهش ذخیره آب در خشکی» که به تازگی از سوی سازمان جهانی هواشناسی منتشر شده نشان می‌دهد وضعیت خشکسالی در ایران بحرانی‌تر شده است. بر اساس این گزارش در سال ۲۰۲۵ میلادی بارش بهاری در ایران ۴۴ درصد کمتر از حد نرمال بود، ورودی آب به مخازن در بخش‌هایی از ایران کاهش یافت و سطح آب «دریاچه ارومیه» بسیار پایین‌تر از حد نرمال قرار گرفت. ایران در این گزارش، در کنار عراق، سوریه و اردن، از کانون‌های پایدار خشکسالی در خاورمیانه معرفی شده است؛ کشورهایی که همگی با سال‌های پی‌ در پی خشکسالی و پایین‌ترین سطح ذخیره آب در خشکی روبرو بوده‌اند.